دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 A comparative study of Donald Davidson's and Sadr al-Mutalahin's stance on the duality of essences بررسی مقایسه ای موضع گیری دونالد دیویدسون و صدرالمتالهین در قبال دوگانگی جوهر ها 1 12 12509 10.30473/pms.2025.73159.2121 FA فهیمه شریعتی جامعة فردوسی فی مشهد، إیران Journal Article 2024 12 23 In the theory of duality of attributes, Davidson abandons the distinction between material and immaterial essences and arrives at a kind of duality in attributes as an intermediate between physicalist essential monism and maximal dualism. To overcome some of the problems, he has considered "substitution" to mean the placement of one attribute over another. He accepts psychophysical laws but does not consider them to be precise laws that can be identified in a precise manner. The combination of these laws with the physical is almost impossible. One of the problems of the theory of substitution is how the mental affects the physical.<br /><br />One of the problems of the theory of substitution is how the mental affects the physical. In transcendental wisdom, in accordance with the principles of the constitutive unity of substantial existence and movement, the duality between body and mind is resolved; because all faculties are assumed to be in the entity of the same primary matter, that is, the body, which is the prerequisite for the realization of the soul, and materiality is considered to mean having a waiting state and has different levels, and therefore abstraction also has levels. Unlike Davidson's theory, the relationship between the soul and the body is something stronger than the concept of objectivity. Although Sadra's interpretation of the soul shares a certain concept of objectivity and novelty with Davidson's theory, in Sadra's interpretation the body loses its material meaning, and although it is the same in physicality, the physical characteristics are transformed and varied in an intense movement to reach characteristics devoid of the description of the conventional body. The special type of essentialism of Sadra al-Mutalahin, which is also approved by science, can be considered the meeting point of the two theories of Davidson and Sadra in solving a single problem. دیویدسون در نظریه دوگانگی اوصاف، تمایز جوهر های مادی و جوهرهای غیر مادی را کنار می گذارد و به نوعی دوگانگی در اوصاف به صورت امری واسط میان یگانه انگاری جوهری فیزیکالیستی و دوگانه انگاری حداکثری می رسد. وی برای غلبه بر برخی اشکالات به «ابتنا» به معنی قرار گرفتن یک ویژگی بر ویژگی دیگر قائل شده است. او قوانین روان بدنی را می پذیرد اما آنها را قوانین دقیق قابل شناسایی به شکل دقیق نمی داند. جمع این قوانین با امر فیزیکی تقریبا محال است. یکی از معضلات نظریه ابتنا ، چگونگی تاثیر امر ذهنی بر بدنی است.<br /><br />یکی از معضلات نظریه ابتنا ، چگونگی تاثیر امر ذهنی بر بدنی است. در حکمت متعالیه مطابق با اصول وحدت تشکیکی وجود و حرکت جوهری، دوئیت بین بدن و ذهن حل می شود؛ چون تمام استعدادها در نهاد همان امر اولیه یعنی بدن که پیش شرط تحقق نفس است مفروض گرفته شده است و مادی بودن به معنای حالت منتظره داشتن تلقی شده و مراتب متفاوتی دارد و از این روی تجرد نیز دارای مراتب است. متفاوت با نظریه دیویدسون، رابطه نفس و بدن چیزی قوی تر از ابتنا ؛ یعنی عینیت است. تقریر صدرایی بر نفس اگر چه در نوعی ابتنا و نوخاستگی با نظریه دیویدسون مشارک است ولیکن در تقریر صدرا بدن معنای مادی خود را از دست می دهد و اگر چه در جسمانیت همان است اما اوصاف بدنی در حرکتی اشتدادی متبدل و متغیر می شوند تا به اوصافی عاری از وصف بدن متعارف برسند. می توان نوع خاص ذات گرایی صدرالمتالهین را که مورد تایید علم نیز می باشد وجه تلاقی دو نظریه دیویدسون و صدرا در حل مساله واحد دانست. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_12509_7af7867fc940c1a9764687e356c4fc2a.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Conceptualization of the Love Curriculum from the Perspective of Mulla Sadra's Transcendental Wisdom مفهوم پردازی برنامه درسی عشق از دیدگاه حکمت متعالیه ملاصدرا 13 30 12286 10.30473/pms.2025.73656.2124 FA جواد قلی پور گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران عظیمه سادات خاکباز گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران محمد رضا یوسف زاده چوسری گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران Journal Article 2025 02 01 The purpose of this study was examining the characteristics of the four elements of the love curriculum from the perspective of Mullasadra's transcendental wisdom. The research method was a systematic review. For this, both primary sources, i.e., Mullasadra's works, and secondary sources, i.e., works related to Mullasadra's theories, were used. Among all Mullasadra's books and treatises, seven sources were selected based on the criteria of availability and relevance. Among the secondary sources, which consisted of 54 works, eight sources were examined as samples based on quality and relevance. The method of coding and classification, along with the creation of principal components, was used to analyze the information. The criteria of believability, transferability, reliability, and verifiability were used to validate the findings. The findings were examined in the form of components of love, characteristics of goals, content, teaching methods, and evaluation of the love curriculum from the perspective of Mullasadra's transcendental wisdom. The results show that love, according to Mullasadra's transcendental wisdom, has three main components: the meaning and concept of love, the innateness of love, and the types and levels of love. The goals of the curriculum of love, according to Mullasadra's transcendental wisdom, include three main components: the ultimate goals of education, the orientation of goals, and the content of goals. The curriculum of love contains three main components: content orientation, content topics, and content organization. The characteristics of the teaching method include three main components: teaching orientation, the position and relationship between teacher and student, and teaching strategies. The characteristics of the evaluation element of the curriculum of love, according to Mullasadra's transcendental wisdom, have two main components: topics to be evaluated and evaluation strategies. Generally, this research serves as a guide to reviewing curricula to cultivate the emotional dimension of learners and avoid cultivating their cognitive dimension. پژوهش حاضر با هدف بررسی ویژگی‌های عناصر چهارگانه برنامه‌درسی عشق از نظر حکمت متعالیه ملاصدرا انجام شد. روش انجام پژوهش مرور سیستماتیک بود. برای این منظور هم از منابع دست اول یعنی آثار خود ملاصدرا و هم از منابع دست دوم یعنی آثار مرتبط با نظریات ملاصدرا استفاده شد. از میان تمام کتب و رساله‌های ملاصدرا 7 منبع با معیار در دسترس بودن و مرتبط بودن انتخاب، و از میان منابع دست دوم که جامعه آنها 54 اثر بود با معیار کیفیت داشتن و مرتبط بودن، 8 منبع به عنوان نمونه مورد بررسی قرار گرفت. برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از روش کد‌گذاری و طبقه‌بندی و ایجاد مؤلفه‌های اصلی استفاده شد. برای اعتباریابی یافته‌ها از معیار باور پذیری، قابل انتقال بودن، قابل اطمینان بودن و تایید پذیری استفاده شد. یافته‌ها در قالب مولفه‌های عشق، ویژگی‌های اهداف، محتوا، روش تدریس و ارزشیابی برنامه درسی عشق از نظر حکمت متعالیه ملاصدرا مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان می دهد عشق از نظر حکمت متعالیه ملاصدرا دارای سه مولفه اصلی معنا و مفهوم عشق، ذاتی بودن عشق و اقسام و مراتب عشق است. اهداف برنامه درسی عشق از نظر حکمت متعالیه ملاصدرا شامل سه مولفه اصلی اهداف غایی تربیت، جهت گیری اهداف و محتوای اهداف است. محتوای برنامه درسی عشق شامل سه مولفه اصلی جهت گیری محتوا، موضوعات محتوا و سازماندهی محتوا است. ویژگی های روش تدریس شامل سه مولفه اصلی جهت گیری تدریس، جایگاه و رابطه معلم و شاگرد و استراتژی های تدریس است و ویژگی های عنصر ارزشیابی برنامه درسی عشق از نظر حکمت متعالیه ملاصدرا دارای دو مولفه اصلی موضوعات مورد ارزشیابی و استراتژی های ارزشیابی است. به طور کلی می توان گفت این پژوهش جهت بازنگری برنامه های درسی در جهت پرورش بعد عاعفی فراگیران و خودداری از پرورش صرف بعد شناختی آنها راهگشا می باشد. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_12286_24c295ccdc0be8ff97edefd43a7f44c8.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Explaining the application of perceptions in the meaning of life from Mulla Sadra's perspective and its function in philosophical counseling تبیین کاربست ادراکات در معناداری زندگی از دیدگاه ملاصدرا و کارکرد آن در مشاوره فلسفی 31 44 12287 10.30473/pms.2025.74288.2136 FA مریم عباسی کشکولی دانشجوی دکتری د انشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز سعید رحیمیان استاد استاد دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز بابک شمشیری دانشیار دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه شیراز Journal Article 2025 04 15 The main issue of the present study is “Explaining the application of perceptions in the meaning of life from Mulla Sadra’s perspective and its function in philosophical counseling.” The aim of this study is to explain the practical components of transcendental wisdom in discussing the meaning of life with a focus on perceptions (in the general sense) that can be used to provide theoretical foundations for philosophical counseling with an Islamic philosophy approach. Based on the method of philosophical analysis, this study tries to introduce perception and knowledge as the main characteristics of a meaningful life, and to explain the position of the words happiness, perfection, and pleasure, which are the most frequent words in providing the finality and meaning of life, and their connection with perceptions. However, the path of perceptions in acquiring the meaning of life in philosophical counseling is possible in two ways: 1. Regulating and correcting cognitive components, including knowledge and strengthening the emotional powers, especially the intellect, in the two dimensions of thought and action, recognizing the effects of perceptual forms and emotional import as the most important existential assets and the principle in human happiness or misery, paying attention to the perception of the Supreme in the perfection of the soul and the role of true love and affection in the meaning of life. 2. Regulating and recognizing practical components, such as the role of will and free will in liberation from emptiness, the effects of trust and self-confidence in the meaning of life. مسأله اساسی پژوهش حاضر «تبیین کاربست ادراکات در معناداری زندگی از دیدگاه ملاصدرا و کارکرد آن در مشاوره فلسفی» است. هدف از این پژوهش تبیین مؤلفههای کاربردی از حکمت متعالیه در بحث معنای زندگی با محوریت ادراکات(در معنای کلی) است که میتوان در تأمین مبانی نظری بحث مشاوره فلسفی با رویکرد فلسفه اسلامی از آن بهره برد. این پژوهش با روش تحلیل فلسفی، سعی دارد تا با معرفی ادراک و معرفت به عنوان شاخصه‌ی اصلی زندگی معنادار، جایگاه واژگان سعادت، کمال و لذت که پربسامدترین الفاظ در تأمین غایتمندی و معناداری زندگی هستند و پیوند آنها با ادراکات را بیان کند. زیرا انواع ادراکات در تمامی مراتب آن علاوه‌بر مساوقت با وجود، خیر و کمال، طریق نیل به سعادت حقیقی نیز هست. اما طریقت ادراکات در تحصیل معناداری حیات در مشاوره فلسفی به دو صورت امکان‌پذیر است: 1. تنظیم و اصلاح مؤلفه‌های شناختی از جمله معرفت و تقویت قوای نفسانی به خصوص عقل در دو بعد نظر و عمل، شناخت اثرات صور ادراکی و واردات نفسانی به عنوان مهمترین دارایی‌های وجودی و اصل در سعادت یا شقاوت انسان، توجه به ادراک حق‌تعالی در کمال نفس و نقش عشق و محبت حقیقی در معناداری زندگی. 2. تنظیم و شناخت مؤلفه‌های عملی مانند نقش اراده و اختیار در رهایی از پوچی، اثرات توکل و اعتماد به نفس در معنای زندگی. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_12287_05a9bf1b64025c7458632d0f9d5477b4.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Analysis of the role of temperament theory in Sadrā'ian Psychology تحلیل نقش نظریه مزاج در علم النفس صدرایی 45 58 13188 10.30473/pms.2026.74941.2148 FA جواد پارسایی استادیار گروه فلسفه و جنسیت، پژوهشکده مطالعات زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب 0000-0003-2499-7880 Journal Article 2025 06 16 As a cornerstone of ancient natural philosophy and medicine, the theory of temperament has significantly influenced issues within psychology.Temperament is a uniform and intermediate quality that results from the combination and blending of the four elements. Employing a descriptive-analytical method, this research first addresses the conceptual foundations of temperament. It then explores the applications of this theory within Sadra's psychology, specifically in matters such as the origination of the soul, the distinction between soul and temperament, the incorporeality of the soul, the necessity of the sense of touch, and constituting and maintaining the fetal temperament. The findings reveal that the theory of temperament in Sadra's psychology fulfills three primary roles: problem formulation, descriptive function, and probative function. Finally, the methodological challenges associated with utilizing this empirical theory in philosophical inquiries are analyzed. The conclusion reached is that while the application of the theory of temperament is justifiable in certain contexts, such as problem framing and descriptive accounts, its use in demonstrative arguments faces methodological difficulties due to the non-apodictic nature of its empirical premises. نظریه مزاج به عنوان یکی از مبانی طبیعیات و طب قدیم، کاربردهای قابل‌توجهی در مسائل علم‌النفس داشته است. مزاج عبارت است از کیفیت متوسطه و متشابه که از ترکیب عناصر اربعه حاصل می‌شود، این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، ابتدا به طرح مسئله و مفهوم‌شناسی مزاج پرداخته و سپس کاربردهای این نظریه را در علم‌النفس صدرایی در مسائلی همچون پیدایش نفس، تغایر نفس و مزاج، و تجرد نفس، ضرورت حس لامسه، جامع و حافظ مزاج جنین بررسی می‌کند. تحلیل و بررسی کاربردهای نظریه مزاج در مسائل مذکور مشخص می کند که این نظریه در علم‌النفس صدرایی دارای سه نقش مسئله‌سازی، توصیفی و اثباتی است. در نهایت، چالش‌های روش‌شناختی استفاده از این نظریه تجربی در مسائل فلسفی تحلیل قرار گرفته و چنین نتیجه شده که اگرچه کاربرد نظریه مزاج در برخی موارد مانند مسئله‌سازی و توصیف، موجه است، اما استفاده از آن در استدلال‌های اثباتی، به دلیل یقینی نبودن آن، با اشکال روش شناختی مواجهه است. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13188_253357ad591eb01fb7bfc73da273f999.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 A Comparative-Analytical Study of the Bodily Resurrection in Mulla Sadra and Aqa Ali Modarres Tehrani بررسی تطبیقی- تحلیلی معاد جسمانی ملا صدرا و آقا علی مدرس طهرانی 59 70 13187 10.30473/pms.2026.75042.2151 FA سارگل گلرخ گروه فلسفه دانشگاه ایلام شمس الله سراج گروه فلسفه.دانشکده الهیات.دانشگاه ایلام.ایران مجید ضیایی گروه فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه ایلام Journal Article 2025 07 02 The issue of bodily resurrection holds particular importance in Islamic philosophy. This article attempts to compare and evaluate the views of Mulla Sadra and Aqa Ali Modarres on bodily resurrection using an analytical-comparative method. Both philosophers have drawn upon the foundations of Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta‘aliyah) and believe that human actions are reflected in their otherworldly body. However, they differ in the details and the mode of realization of the bodily resurrection. Mulla Sadra believes that the material worldly body lacks the capacity for permanence in the hereafter due to its decay and annihilation. Therefore, after death, the soul is resurrected with its imaginal body (muthul), which is the embodiment of its actions and is formed through the faculty of imagination (quwwat al-khayal). In contrast, Hakim Modarres Tehrani believes that the soul deposits traces and characteristics in the material components of its body in this world. These deposits gradually develop after death towards the formation of a complete body in the hereafter, and this complete body unites with the soul. The findings of this research indicate that Mulla Sadra's theory of bodily resurrection is comprehensive and affirmed by both reason and religious texts, while Hakim Modarres's view, despite its innovations, faces serious critiques. This article demonstrates for the first time that Aqa Ali Modarres, while remaining faithful to Mulla Sadra’s principles, presents an alternative approach to bodily resurrection.<br />  مسأله معاد جسمانی در فلسفه اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این مقاله می‌کوشد با روش تحلیلی ـ تطبیقی دیدگاه ملاصدرا و آقاعلی مدرس را درباره معاد جسمانی مقایسه و ارزیابی کند. هر دو حکیم از مبانی حکمت متعالیه بهره‌ برده اند و بر این باورند که اعمال انسان در بدن اخروی او انعکاس می‌یابند، اما در جزئیات و نحوه تحقق معاد جسمانی اختلافاتی دارند. ملاصدرا باور دارد که بدن مادی دنیوی به دلیل زوال و فنا، قابلیت بقا در عالم آخرت را ندارد. از این‌رو، پس از مرگ، نفس با بدن مثالی‌اش محشور می‌شود که تجسم اعمال اوست و از طریق قوه خیال شکل می‌گیرد. در مقابل، حکیم مدرس طهرانی معتقد است که نفس در این دنیا آثار و ویژگی‌هایی را در اجزای بدن مادی خود به ودیعه می‌گذارد. این ودیعه‌ها پس از مرگ به تدریج به سمت شکل‌گیری بدنی کامل در آخرت پیش می‌روند و این بدن کامل با نفس متحد می‌شود. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نظریه ملاصدرا در مسأله معاد جسمانی به‌عنوان یک نظریه جامع، مورد تأیید عقل و نقل است، در حالی‌که دیدگاه حکیم مدرس با وجود نوآوری‌هایش در این مسأله، با نقدهای جدی مواجه است. این مقاله برای نخستین‌بار روشن می‌سازد که آقا علی مدرس، در عین وفاداری به مبانی صدرایی، رویکردی بدیل نسبت به معاد جسمانی ارائه می‌دهد. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13187_50b9a3a9ca1d89dcee4274c4aeb9eb19.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 The Mode of Mental Existence of Philosophical Concepts: A Comparative Study of Mullā Ṣadrā and ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī نحوه وجود ذهنی مفاهیم فلسفی؛ بررسی تطبیقی دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی 71 80 12600 10.30473/pms.2026.75302.2152 FA مسلم احمدی استادیار دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران Journal Article 2025 07 29 Mullā Ṣadrā and ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī restrict mental existence to essences; Two considerations compel them to analyze the mode of mental existence of philosophical concepts: (1) the otherness (ʿurūḍ) and description (ittiṣāf) of such concepts in the external world; (2) the essential representational character of concepts, which requires that every concept- whether substantive or philosophical- must have an actualized or non-actualized referent. For Mullā Ṣadrā, philosophical concepts resemble abstract mental notions. They signify external realities and are abstracted directly from the essences of those realities; their accidental function is thus intrinsic. In contrast, ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī regards philosophical concepts as conventional notions, abstracted not from external essences but from mental concepts themselves. According to him, judgment (ḥukm) belongs to the genus of creation (ījād), and this positing arises from a necessity discerned by reason. By compulsion, the intellect establishes a posited referent for these concepts. This study employs an analytical-critical method to compare the two positions. Mullā Ṣadrā considers the truth (ṣidq) of philosophical concepts with respect to their instances as essential, whereas ʿAllāma views it as accidental (bi’l-ʿaraḍ). If justification exists for such truth, why should that not itself serve as the source of abstraction? ʿAllāma’s analysis proves inconsistent with the primacy and self-evidence of the concept of existence, and the notion of compulsion and positing by the intellect is untenable. For both thinkers, the defining feature of acquired knowledge (al-ʿilm al-ḥuṣūlī) is its disclosive character (kashfiyyat), which extends to philosophical concepts. It follows that in philosophical concepts, acquired knowledge is non-comprehensive (ghayr iktināhī), whereas in quiddative concepts it is comprehensive (iktināhī). Mullā Ṣadrā’s view aligns more closely with this analysis. The extension of mental existence to philosophical concepts is significant in theology and can also clarify the realization of concepts in political, social, and cultural spheres. ملاصدرا و علامه وجود ذهنی را مختص ماهیات می‌دانند؛ اما دو امر آنها را به تحلیل نحوه وجود ذهنی مفاهیم فلسفی سوق داده است؛ 1. عروض و اتصاف مفاهیم فلسفی در خارج و 2. دیگر نمایی ذاتی مفهوم که لاجرم هر مفهومی چه ماهوی و چه فلسفی باید ما به ازایی محقق یا مقدر داشته باشد. از دیدگاه ملاصدرا مفاهیم فلسفی مشابه مفاهیم انتزاعی ذهنی هستند که حاکی از حقیقت خارجی خود بوده و از نفس ذات آن حقایق انتزاع شده‌اند و حکایت این مفاهیم، عرضی ذاتی است. برخلاف دیدگاه علامه که مفاهیم فلسفی جزو مفاهیم اعتباری و انتزاع آنها از مفاهیم ذهنی است. علامه می‌گوید حکم از سنخ ایجاد است و این جعل و ایجاد ناشی از ضرورتی است که عقل آن را یافته و بالإضطرار ما به‌ازای مقدری برای این مفاهیم جعل کرده است. این مقاله به روش تحلیلی - انتقادی به بررسی تطبیقی دو دیدگاه پرداخته است. ملاصدرا صدق مفاهیم فلسفی بر مصادیقشان را ذاتی می‌داند و علامه بالعرض که در صورت وجود هر مبرری بر این صدق، چرا همان را منشأ انتزاع مفاهیم فلسفی ندانیم؟ تحلیل علامه با اولی و بدیهی بودن مفهوم وجود سازگار نیست و اضطرار و جعل عقل غیر قابل قبول است. از دیدگاه هر دو ویژگی علم حصولی کاشفیت است که شامل مفاهیم فلسفی نیز می‌شود؛ لذا باید گفت در مفاهیم فلسفی علم حصولی غیر اکتناهی است و در مفاهیم ماهوی علم حصولی اکتناهی که دیدگاه ملاصدرا به این تحلیل نزدیک است بر خلاف دیدگاه علامه. توسعه وجود ذهنی به مفاهیم فلسفی در شناخت اینگونه مفاهیم به خصوص در حیطه الهیات حائز اهمیت است و می‌تواند در تبیین تحقق مفاهیمی که درحیطه مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است راهگشا و کارا باشد. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_12600_0c0c05abc5a686f3e3a4581c7f79825a.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Examining the Interplay of 'God, the World, and Divine Power' in Process Theology and Its Critique Based on Ṣadra’I Wisdom واکاوی برهم‌کنش «خدا، جهان و قدرت الهی» در الهیات پویشی و نقد آن برپایه حکمت صدرایی 81 92 12599 10.30473/pms.2026.75404.2153 FA مهدی منزه گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. محمد مهدوی گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران محمد عظیمی گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 08 07 This study undertakes a critical examination of the central concepts of process theology from the perspective of Mullā Ṣadrā's Transcendent Theosophy (Al-ḥikma al-mutaʿāliya), focusing on two fundamental issues: "the relationship between God and the world" and "divine power," thereby elucidating the distinguishing features of these two intellectual systems. Process theology, centered on concepts such as process and temporality, regards God as an entity affected by the world and in a state of evolution, whose power is not coercive but rather based on value-based persuasion. This perspective, by dividing the divine essence into "primordial nature" and "consequent nature," advocates for a dipolar theism and panentheism. In contrast, Ṣadrā considers God as pure existence, simple, immutable, and free from any intrinsic change. According to him, process and transformation occur only within the realm of divine manifestations (the world of contingents) through the perpetual effusion of existence. The critique based on Ṣadrian philosophy demonstrates that the division of the divine essence in process theology entails composition and deficiency in the Necessary Being, and attributing becoming and temporality to God, even in the form of a consequent nature, is logically contradictory to His eternity and absolute self-sufficiency. While Sadrā maintains the concept of absolute power (in the sense of the ability to perform all non-contradictory possible actions) as identical to God's essence, process theology, by rejecting "coercive power," reduces divine power merely to "persuasive power." این پژوهش به واکاوی انتقادی مفاهیم محوری الهیات پویشی از منظر حکمت متعالیه ملاصدرا می‌پردازد و با تمرکز بر دو مسئله بنیادین «رابطۀ خدا و جهان» و «قدرت الهی»، وجوه تمایز این دو نظام فکری را بررسی می‌کند. الهیات پویشی با محوریت مفاهیمی چون پویش و زمانمندی، خدا را موجودی متأثر از جهان و در حال تکامل می‌داند که قدرت او نه قاهرانه، بلکه مبتنی بر ترغیب ارزشی است. این دیدگاه با تقسیم ذات الهی به «ذات اصلی» و «ذات تبَعَی»، به خداباوری دوقطبی و همه‌درخدایی قائل است. در مقابل، ملاصدرا خدا را وجود محض، بسیط، ثابت و مبرا از هرگونه تغییر ذاتی می‌داند. از نظر وی پویش و تحول تنها در ساحت تجلیات الهی (عالم ممکنات) و از طریق فیض دائم وجود رخ می‌دهد. نقد برپایه حکمت صدرایی نشان می‌دهد تقسیم ذات الهی در الهیات پویشی، مستلزم ترکیب و نقص در واجب‌الوجود است و نسبت‌دادن صیرورت و زمانمندی به خدا، حتی در قالب ذات تبعی، با سرمدیت و غنای مطلق او در تناقض منطقی قرار دارد. صدرا با حفظ مفهوم قدرت مطلق (به معنای توانایی بر همه امور ممکنِ غیرمتناقض)، آن را عین ذات خدا می‌داند، در حالی که الهیات پویشی با انکار «قدرت قاهرانه»، قدرت الهی را صرفاً در حد «قدرت اقناعی» تقلیل می‌دهد. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_12599_e68fe78510a9e09983fe836182784853.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Philosophical Analysis of Sin in Light of the Relationship Between the Intellect and the Intelligible تحلیل فلسفی گناه در پرتو نوع رابطه عاقل و معقول 93 104 13193 10.30473/pms.2026.76047.2161 FA وحید گرامی استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شهید چمران اهواز. اهواز. ایران Journal Article 2025 10 06 The issue of sin is among the most fundamental topics in religious and moral thought. One less attended to but highly essential approach in the philosophical analysis of sin is examining the type of relationship between the intellect (ʿāqil) and the intelligible (maʿqūl). This relationship has been interpreted in a fundamentally dual manner across different Islamic philosophical systems, particularly by two pivotal figures: Ibn Sīnā and Mullā Ṣadrā. In Ibn Sīnā's philosophical system, knowledge is an annexed and accidental state for the soul—something that accrues to it accidentally, not something identical with its essence. In contrast, Mullā Ṣadrā considers the relationship between intellect and intelligible as an existential union (ittiḥād wujūdī), meaning that perceptual forms unite with the soul and become part of its existence.Accordingly, in Ibn Sīnā's view, sin is external to the soul's substance and attached to it. Since sin does not penetrate the soul's substantial level, repentance and reform are possible through strengthening the practical intellect and self- vigilance. In Mullā Ṣadrā's view, however, sin constitutes an existential deficiency in the soul that affects human existence and nature. Since sin has penetrated from the level of behavior to the level of existence, repentance is not mere regret but requires intense purification, precise self-accounting, and continuous struggle.Consequently, in the realm of education, Ibn Sīnā—relying on the primacy of theory over practice and the distinction between theoretical and practical faculties—views the educational process as essentially oriented toward teaching intellectual concepts and cultivating the ability to apply these universals to particular instances. In contrast, Mullā Ṣadrā, with a unitive perspective that links theory and practice, considers education to transcend mere knowledge transmission. He believes that pure theory is impossible without the support of righteous action, and authentic action without the illumination derived from presential knowledge will remain superficial and external. مسئله‌ی گناه، از جمله اساسی‌ترین موضوعات در اندیشه‌ی دینی و اخلاقی است. یکی از مَدخل‌های کمتر مورد توجه، اما بسیار بنیادین در تحلیل فلسفی گناه، بررسی نوع رابطه میان عاقل و معقول است. این رابطه در نظام‌های مختلف فلسفی اسلامی، به‌ویژه نزد دو چهره‌ محوری، یعنی ابن‌سینا و ملاصدرا، به‌صورت دوگانه‌ای بنیادین تفسیر شده است: در نظام فلسفی ابن‌سینا، علم حالتی است انضمامی و عرضی برای نفس، یعنی امری است که به صورت عَرَضی برای او حاصل می‌شود، نه اینکه عین ذات او گردد؛ حال آنکه ملاصدرا رابطه عاقل و معقول را اتحادی وجودی می‌داند؛ بدین معنا که صور ادراکی با نفس اتحاد می‌یابد و جزئی از هستی آن می‌گردد. بر این اساس، در نظر ابن‌سینا، گناه بیرون از جوهر نفس و ضمیمه به اوست، و از آنجا که گناه به سطح جوهری نفس رسوخ نکرده، بازگشت و اصلاح با تقویت عقل عملی و مراقبه ممکن است؛ در حالی که در نظر ملاصدرا، گناه نقصی وجودی در نفس قلمداد می‌شود که بر وجود و سرشت انسان اثرگذار است، و از آنجا که گناه از سطح رفتار به سطح هستی نفوذ کرده، توبه صِرفِ پشیمانی نیست، بلکه نیازمند تزکیه شدید، محاسبه دقیق نفس و مجاهدت مستمر است. از این رو، در حوزه تربیت، ابن‌سینا با تکیه بر تقدم نظر بر عمل و تفکیک قوای نظری و عملی، فرآیند تربیت را اساساً معطوف به آموزش مفاهیم عقلی و پرورش توانایی تطبیق این کلیات بر مصادیق جزئی می‌داند. در مقابل، ملاصدرا با نگاهی وحدت‌نگر و پیوند نظر و عمل، تربیت را فراتر از انتقال دانش صِرف دانسته و معتقد است نظر ناب بدون پشتوانه عمل صالح ممکن نیست، و عمل اصیل نیز بدون نورانیت حاصل از معرفت حضوری، سطحی و ظاهری خواهد ماند. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13193_50d2b4ea7372024176a4d63a232149c9.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Examination and Analysis of God’s Providence (Qayyūmiyyat) from the Perspective of Mulla Sadra and the Traditions of the Infallibles (ʿAlayhim al-Salām) بررسی و تحلیل قیومیت خداوند متعال از منظر ملاصدرا و روایات معصومین(علیهم‌السلام) 105 116 13194 10.30473/pms.2026.76764.2177 FA محمد فرضی پوریان استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه رازی، کرمانشاه Journal Article 2025 12 06 One of the questions that has been raised among Islamic thinkers in recent years is the extent to which Islamic philosophy is compatible with the verses and traditions. In this paper, the providence (qayyūmiyyah) of God and its explication from the perspective of the narrations and Ṣadrā’s philosophy are examined, and an attempt will be made to judge this issue without prejudice. For this purpose, using an analytical-descriptive method and library research, the features of God’s being qayyūm are first extracted and explained from the perspective of Ṣadrā’s wisdom. Then, the narrations related to the attribute of God’s qayyūmiyyah are examined. Analysis of this attribute from Ṣadrā’s viewpoint shows that a qayyūm being is self-subsistent and independent of others; it is never preceded by nonexistence and has always existed and will always exist; it is beyond time and place, is one and has no partner, all creatures depend on it, and its will and power prevail over the entire world. Examination of the narrations likewise indicates that the qayyūm being possesses the features mentioned in Ṣadrā’s philosophy. These investigations show that philosophical thought and the Qur’anic verses and narrations of Islam regarding divine qayyūmiyyah are not only compatible with one another but can also support each other. In other words, the characteristics of God’s qayyūmiyyah in Ṣadrā’s wisdom correspond well with the deep and rich meanings of the Qur’anic verses and the narrations of the Ahl al-Bayt (peace be upon them). یکی از پرسش‌هایی که در سال‌های اخیر میان اندیشمندان اسلامی مطرح شده، این است که تا چه حد فلسفه اسلامی با آیات و روایات سازگاری دارد. در این نوشتار، به بررسی قیومت خداوند و تبیین آن از منظر روایات و فلسفه صدرایی، پرداخته می‌شود و تلاش خواهد شد تا این موضوع بدون پیش‌داوری قضاوت شود. برای این منظور، با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی و پژوهش کتابخانه‌ای، ابتدا به استخراج و تبیین ویژگی‌های قیوم بودن خداوند از منظر حکمت صدرایی پرداخته می‌شود. سپس، روایات مرتبط با ویژگی‌ قیومیت خداوند مورد بررسی قرار می‌گیرد. تحلیل این ویژگی از منظر صدرا نشان می‌دهد که موجود قیوم، قائم به ذات و بی‌نیاز از غیر است؛ هرگز مسبوق به عدم نیست و همواره وجود داشته و خواهد داشت و فراتر از زمان و مکان بوده، واحد است و شریکی ندارد و همه مخلوقات به او متکی هستند و اراده و قدرت او بر همه عالم حکمفرماست. بررسی روایات نیز حاکی از آن است که موجود قیوم ویژگی‌های مذکور در حکمت صدرایی، را داراست. این بررسی‌ها نشان می‌دهد که اندیشه‌های فلسفی و آیات و روایات اسلامی در مورد قیومیت الهی نه تنها با یکدیگر سازگارند، بلکه می‌توانند از یکدیگر حمایت کنند. به عبارت دیگر، ویژگی‌های قیوم بودن خداوند در حکمت صدرا به خوبی با معنای عمیق و غنی آیات قرآن و روایات اهل بیت (ع) مطابقت دارد. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13194_ada090c0ae15cae0e68f271b91484336.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Moral Responsibility in Encounter with the “Other”: A Sadra’i Reading Based on Substantial Motion and the Unity of the Intellect and the Intelligible مسئولیت اخلاقی در مواجهه با "دیگری": خوانشی صدرایی مبتنی بر حرکت جوهری و اتحاد عاقل و معقول 117 128 13191 10.30473/pms.2026.76843.2179 FA حامده راستایی استادیار موسسه آموزش عالی آل طه، تهران، ایران Journal Article 2025 12 15 The central question of this study is a transition beyond the common dualistic conception of the relation to the “other,” toward reconceiving its very nature as an existential process with ethical consequences. Whereas modern philosophy regards the subject as a self-grounded and separate substance, on the basis of the two Sadrian principles of “substantial motion” and “the unity of the intellect and the intelligible,” relation is an internal and constitutive reality that transforms individual identity within a “shared becoming.” Methodologically, this study is analytical-fundamental, and by grounding itself in the philosophical foundations of Ṣadrā, it demonstrates that human identity is not a fixed “thing” but rather a dynamic “becoming.” The findings are analyzed on three levels: knowledge as existential union with the other; mutual relation as the intertwinement of two substantial motions; and ethics as responsibility toward the “becoming” of the other. This approach is placed in conversation with Eastern wisdom and contemporary science showing that moral responsibility is not an ontological necessity. Within this framework, the highest ethical act is any act that assists the “becoming” of the other and the traversal of his/her path to perfection; and the most unethical act is any act that obstructs existential intensification. مسألۀ اصلی این پژوهش، گذار از تلقی رایج و دوگانه‌انگار از رابطه با «دیگری» و تبیین ماهیت آن به مثابه یک فرآیند وجودی همراه با پیامدهای اخلاقی است. در حالی که فلسفۀ مدرن، سوژه را جوهری خودبنیاد و مجزا در نظر می‌گیرد، بر اساس دو اصل «حرکت جوهری» و «اتحاد عاقل و معقول»، رابطه امری درونی و قوام‌بخش است که هویت فردی را در یک «صیرورت مشترک» (هم-شدن) متحول می‌سازد. روش این پژوهش، تحلیلی-بنیادی است و با تکیه بر مبانی فلسفۀ صدرایی، نشان می‌دهد که هویت انسان نه یک «چیز» ثابت، بلکه یک «صیرورت» پویاست. یافته‌های پژوهش در سه سطح تحلیل می‌شود: ۱) شناخت، به مثابه اتحاد وجودی با دیگری؛ ۲) رابطۀ دوسویه، به مثابه درهم‌تنیدگی دو حرکت جوهری؛ و ۳) اخلاق، به مثابه مسئولیت در قبال «شدنِ» دیگری. این دیدگاه در گفتگو با حکمت شرقی (مفهوم گونگ‌شنگ) و علم معاصر (نظریه هم‌زیستی) قرار گرفته و نشان می‌دهد که مسئولیت اخلاقی، نه یک تکلیف قراردادی، بلکه یک ضرورت هستی‌شناختی است. در این چارچوب، بالاترین عمل اخلاقی، هر فعلی است که به «شدنِ دیگری» و پیمودن مسیر کمالش یاری رساند. و غیراخلاقی‌ترین عمل، هر فعلی است که مانع اشتداد وجودی گردد https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13191_d118fbf2ed2ba6e58e3f24171b9d350e.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Philosophical Analysis of the Phenomenon of Stress and Its Treatment ways, Based on the Foundations of Sadrian Wisdom تحلیل فلسفی پدیده «استرس» و راهکارهای درمان آن، بر اساس مبانی حکمت صدرایی 129 142 13339 10.30473/pms.2026.77099.2182 FA محمدجواد جعفری زاده دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. محمدکاظم علمی سولا دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 2026 01 05 Stress is one of the most common phenomena in contemporary human life that has extensive effects on his physical and mental health. Despite the extensive analysis of this phenomenon in medical sciences and psychology, the philosophical explanation of stress has received less attention, while a metaphysical philosophical reading can reveal new angles of this phenomenon. The present study, using a descriptive-analytical method and relying on the foundations of transcendent theosophy, seeks to philosophically reinterpret the phenomenon of stress. The findings of the study indicate that Sadrian wisdom explains the human soul as an immaterial agent that dominates the body, and that destructive ideas of the soul lead to the emergence of stress and its effects on the body. on this perspective, stress is a state arising from the existential affection and passivity of the soul, which emerges following the soul's perception and judgment of an external threat and subsequently manifests in the material body as physiological responses. Within this framework, the external event is merely a preparatory cause, and the principal origin of stress is an internal matter dependent upon the mode of human perception. This reading elevates the human being from a passive position in the face of events to an agent responsible for his own existential health and leads to five therapeutic ways. Finally, this study emphasizes the great potential of Sadrian wisdom, which is capable of opening new horizons in the fields of medicine, psychotherapy, and healthy lifestyle by presenting a metaphysical model centered on the human rational soul. استرس از شایع‌ترین پدیده‌ها در زندگی انسان معاصر است که آثار زیان‌بار گسترده‌ای بر سلامت جسمانی و روانی وی برجای می‌گذارد. علی‌رغم واکاوی گسترده این پدیده در علوم پزشکی و روان‌شناسی، «خوانش فلسفی» استرس کمتر مورد توجه قرار گرفته است، درحالی که یک رهیافت فلسفی متافیزیکی می‌تواند زوایای جدیدی از این پدیده را آشکار سازد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، درصدد بازخوانی فلسفی پدیده استرس است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که در حکمت صدرایی، نفس انسانی به‌مثابه فاعلی مجرد و مسلط بر بدن معرفی می‌شود که تصورات مخرّب نفس، به بروز استرس و تاثیرات بدنی ناشی از آن منجر می‌گردد. در این نگاه، استرس، حالتی برخاسته از «تأثر و انفعال وجودی نفس» است که در پی ادراک و حکم نفس به تهدید خارجی پدید آمده و سپس در مرتبه بدن مادی به‌صورت پاسخ‌های فیزیولوژیک ظهور و بروز می‌یابد. بر این اساس، رویداد خارجی صرفاً شرط اعدادی بوده و منشأ اصلی استرس، امری درونی و وابسته به نحوه ادراک و اعتبار انسان می‌باشد. این خوانش، انسان را از موقعیت منفعل در برابر حوادث به فاعلی مسئول در قبال سلامت وجودی خویش ارتقا داده، و برخلاف تبیین‌های صرفاً پزشکی و فیزیکالیستی، با تحلیلی «وجودشناختی» یک رویکرد غیر تقلیل‌گرایانه ارائه می‌دهد که بر اساس این رویکرد، درمان استرس در حکمت متعالیه به «تعدیل حالت وجودی نفس» معنا شده و در این چارچوب پنج راهکار درمانی ارائه می‌گردد. در نهایت، پژوهش حاضر، بیش از پیش بر ظرفیت نظری حکمت صدرایی تاکید می‌ورزد که به‌شایستگی قادر است با عرضه الگویی متافیزیکی با محوریت نفس ناطقه انسانی، افق‌های نوینی در عرصه پزشکی، روان‌درمانی و سبک زندگی سالم بگشاید. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13339_5b76bad80625ad8fbe5d6154cce5160f.pdf

دانشگاه پیام نور دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی 2322-1992 14 1 2026 02 20 Rereading the Foundations of Political Legitimacy in Transcendent Theosophy and Evaluating the Elective Theory of Wilāyat al-Faqīh بازخوانی مبانی مشروعیت حکومت در حکمت متعالیه و ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه 143 158 13138 10.30473/pms.2026.77904.2196 FA سید محمدرضا محمودپناهی عضو هیأت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه پیام نور Journal Article 2026 05 05 The question of the origin of political legitimacy during the Occultation (Ghaybah) is regarded as one of the central issues in Shiʿi political thought. Within contemporary discussions, the elective theory of Wilāyat al-Faqīh grounds the legitimacy of political authority in the choice of the people and their representatives, whereas the appointive approach grounds legitimacy in divine authorization. This study aims to reread the foundations of political legitimacy in Mullā Ṣadrā’s Transcendent Theosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah) and to evaluate the elective theory of Wilāyat al-Faqīh in light of these foundations. Using a qualitative approach and a descriptive-analytical method, this study draws on library-based sources and examines the relationship between these two perspectives through an analysis of Mullā Ṣadrā’s political thought alongside the views advanced by proponents of the elective theory. The findings indicate that political legitimacy in Transcendent Theosophy is grounded in a coherent set of ontological, anthropological, and theological principles. In Mullā Ṣadrā’s view, legitimacy is understood through the framework of the hierarchy of divine authority (wilāyah), the principle of divine grace (luṭf), divine vicegerency (khilāfah), and the role of the Perfect Human (al-insān al-kāmil). Within this framework, the people’s role is primarily associated with the realization, acceptance, and effective functioning of political authority rather than its ultimate source.The study further demonstrates that evaluating the elective theory based on these Ṣadrian foundations reveals important theoretical differences, particularly regarding the relationship between legitimacy and public acceptance, the nature of vicegerency during the Occultation, and the interpretation of the principle of divine grace.These findings suggest that Transcendent Theosophy offers a distinctive account of political legitimacy that differs in significant respects from the assumptions underlying the elective theory of Wilāyat al-Faqīh. Consequently, the philosophical foundations developed by Mullā Ṣadrā provide a coherent framework for assessing contemporary debates on political legitimacy within Shiʿi political philosophy مسئله منشأ مشروعیت حکومت در عصر غیبت از مباحث بنیادین فلسفه سیاسی شیعه به شمار می‌رود. در این میان، نظریه انتخابی ولایت فقیه مشروعیت حکومت را مبتنی بر انتخاب مردم و خبرگان می‌داند، در حالی که دیدگاه انتصابی بر منشأ الهی مشروعیت تأکید دارد. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی مبانی مشروعیت حکومت در حکمت متعالیه و ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه بر اساس این مبانی انجام شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی ـ تحلیلی، داده‌های خود را از منابع کتابخانه‌ای گردآوری کرده و با تحلیل گزاره‌های سیاسی ملاصدرا و آرای نظریه‌پردازان دیدگاه انتخابی، به بررسی نسبت این دو رویکرد پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مشروعیت حکومت در حکمت متعالیه بر مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و کلامی استوار است. از منظر ملاصدرا، مشروعیت سیاسی در پیوند با سلسله ولایت الهی، قاعده لطف، خلافت الهی و جایگاه انسان کامل تبیین می‌شود و نقش مردم عمدتاً در حوزه تحقق و مقبولیت حکومت قابل تحلیل است. همچنین ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه بر پایه این مبانی نشان می‌دهد که میان برخی مؤلفه‌های این نظریه و مبانی مشروعیت در حکمت متعالیه، به‌ویژه در تبیین نسبت مشروعیت و مقبولیت، جایگاه نیابت در عصر غیبت و تفسیر قاعده لطف، تفاوت‌های نظری قابل توجهی وجود دارد. بر این اساس، مبانی مشروعیت در حکمت متعالیه چارچوبی متمایز برای فهم مشروعیت سیاسی فراهم می‌آورد که ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه را در افق فلسفه سیاسی صدرایی امکان‌پذیر می‌سازد. https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13138_30cabef08b6c9e530fede6453f3eb874.pdf