دانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923Existential Ascension: A Philosophical Explication of the Elevation of Prophet Jesus (pbuh) Based on Ṣadrian Wisdomمعراج وجود: تبیین فلسفی رفع حضرت عیسی(ع) مبتنی بر حکمت صدرایی1141221210.30473/pms.2025.74390.2137FAحجتاسعدیاستادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانفاطمههادی زاده اصفهانیدانشجوی دوره کارشناسی ارشد، رشته فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه شهید مطهری، مشهد، ایراننرگس ساداتمرتضوی میلانیدانشجوی دوره کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران0009-0009-4735-0482Journal Article20250424The philosophical and demonstrative clarification of the nature of the ascension of Prophet Jesus is among the most important theological and philosophical discussions in Islamic thought. Regarding the matter of his ascension, at least four distinct viewpoints have found adherents: purely corporeal ascension, purely spiritual ascension, and a corporeal–spiritual ascension, which itself bifurcates into two perspectives—one posits the body as material, while the other considers it to be imaginal. The Holy Qur'an explicitly denies the killing and crucifixion of Jesus. On the other hand, based on rational and philosophical foundations, the ascension to supra-natural realms with a material and elemental body is metaphysically inconceivable and inconsistent with necessary ontological principles. Therefore, upon examining these views, it becomes evident that the position affirming a spiritual ascension accompanied by an imaginal body provides the most coherent and accurate interpretation. If the ascension is to the imaginal world, and if the meaning of “above” refers to a realm beyond the physical domain, and if the soul ascends with an imaginal body, then the nature of this ascension requires a precise philosophical explanation to resolve the ambiguities and to fill the existing gap in the rational account of the matter.تبیین حکمی و برهانی کیفیت عروج حضرت عیسی(ع) از مباحث بسیار مهم کلامی و فلسفی در اندیشه اسلامی است. در مسأله معراج حضرت، دست‌کم چهار دیدگاه طرفدارانی به خود اختصاص داده است؛ عروج جسمانی صرف، عروج روحانی صرف، عروج جسمانی-روحانی که خود به دو رویکرد تقسیم میشود، برخی جسم را مادی و برخی آن را مثالی می‌دانند. قرآن کریم به صراحت، کشته‌شدن و مصلوب شدن حضرت را رد می‌کند. از طرفی بنا بر مبانی عقلی، عروج با بدن عنصری و مادی به عوالم مافوق طبیعت، تباعد دارد. بنابراین بعد از واکاوی این آراء، روشن میشود که قول به عروج روحانی با بدن مثالی، تبیین صحیح از مسأله است. حال اگر عروج به عالم مثال است و مراد از بالا، عالمی بعد از عالم طبیعت است، و عروج نفس با بدن مثالی است، کیفیت این عروج به لحاظ فلسفی نیازمند تبیین است تا گره از ابهامات بگشاید و خلأ تبیین عقلانی از مسئله را برطرف کند. این نوشتار با روش تحلیلی و با بهره‌مندی از مبانی حکمی صدرالمتألهین به‌ویژه بسیط الحقیقه بودن نفس و تجرد نفس، و قوۀ خیال، عروج حضرت عیسی(ع) را مبرهن ساخته و اثبات‌کنندۀ این است که نفس حضرت به‌دلیل قوت وجودی، قادر به خلع بدن است و با تجدد امثال می‌تواند در هر وعائی، بدن متناسب با آن را خلق و ایجاد کند؛ بنابراین عروج، بمثله اتفاق افتاده است و حضرت عیسی(ع) با خلع بدن طبیعی، بدن مثالی را انشاء کرده و به عالم مثال عروج داشته و مجدداً در بازگشت به عالم طبیعت، به‌دلیل تجرد تامّ، بدن متناسب با آن یعنی بدن طبیعی را انشاء می‌کند.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_12212_f82079949abe23edb220e13fb6645e9d.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923A Comparative Study of the Eschatology of Transcendental Wisdom and the Advaita School of Vedantaبررسی تطبیقی معاد ملا صدرا و مکتب ادویته ودانته15281325110.30473/pms.2026.74705.2145FAشمس اللهسراجگروه فلسفه.دانشکده الهیات.دانشگاه ایلام.ایرانمهدیملکشاهیگروه فلسفه دانشگاه ایلامسمیهمنفردگروه فلسفه دانشگاه ایلامJournal Article20250526The primary concern of this article, as suggested by its title, is the issue of resurrection and eschatology. Given the diverse analyses and formulations offered by various philosophical schools on the question of resurrection, this article undertakes a detailed comparative examination of the eschatology of two schools: Transcendent Theosophy, as the principal representative of Islamic philosophy and wisdom, and the Advaita Vedanta school, as one of the most prominent Hindu darshanas. The aim of this comparison is to identify points of convergence, alignment, and possible mutual enrichment between these two philosophical schools in the realm of eschatology and resurrection. By consulting the primary texts of both schools and analyzing their key doctrines concerning being, the soul, and the ultimate course of human existence, it becomes evident that the two schools not only do not exhibit any fundamental disagreement regarding humanity’s final destiny, but they also demonstrate a precise alignment at the level of principles, aims, and conclusions. In particular, the teleological, unity-oriented, and path-centered outlook of both systems shows that their ultimate objective is the realization of human existential perfection and union with both the Supreme Source and the unity of being. Consequently, despite their apparent differences in language, culture, and history, these schools manifest a genuine and fundamental unity and identity within the deeper layers of eschatological thought.مسئله اصلی این مقاله، همان‌طور که از عنوان آن پیداست، پرداختن به مسئله معاد و فرجام‌شناسی است. با توجه به تحلیل‌ها و تقریرهای مختلف مکاتب فلسفی درباره مسئله معاد، در این مقاله بر آن شدیم که با بررسی دقیق فرجام‌شناسی دو مکتب، یعنی حکمت متعالیه به‌عنوان پرچمدار فلسفه و حکمت اسلامی، و مکتب ادویته ودانته به‌عنوان یکی از مبرزترین درشنه‌های هندویی، به تطبیق و تحلیل تطبیقی آنها بپردازیم. هدف از این تطبیق، یافتن نقاط اشتراک، هم‌راستایی و همچنین احتمال هم‌افزایی این دو سنت فلسفی در حوزه فرجام‌شناسی و معاد است. در فرایند این بررسی، با رجوع به متون اصلی هر دو مکتب و تحلیل اندیشه‌های کلیدی در باب هستی، نفس، و سیر نهایی انسان، مشخص شد که میان این دو مکتب، نه تنها اختلاف بنیادینی در باب فرجام انسان وجود ندارد، بلکه در سطح مبانی، اهداف و نتایج، نوعی تطابق و هم‌راستایی دقیق نیز مشاهده میشود. به‌ویژه، نگاه غایت‌گرایانه، وحدت‌محور و سلوک‌محور هر دو نظام فلسفی، حاکی از آن است که هدف نهایی، تحقق کمال وجودی انسان و اتصال به مبدأ اعلی و وحدت وجودی است. در نتیجه، می‌توان گفت این دو مکتب، علیرغم تفاوت‌های ظاهری در زبان، فرهنگ و تاریخ، در لایه‌های عمیق‌تر فرجام‌شناسی، به نوعی وحدت و این‌همانی واقعی و بنیادین دست یافته‌اند.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13251_62598b556c39e2866119c54eb2f41ec5.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923The Mediating Movement and Proving God's Knowledge to the Material World in the Thought of Allameh Tabataba'iحرکت توسطیه و اثبات علم الهی به عالم ماده در فلسفه علامه طباطبایی(ره)29361322910.30473/pms.2026.75452.2154FAباقرنویددانشجوی دکتری رشته فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تربیت مدرس تهرانعلیفرحانیگروه فرهنگ و تمدن، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران.Journal Article20250813Proving divine knowledge of the material world has consistently remained a challenging issue in Islamic philosophy. The attribution of God's Presential Knowledge to the Material World is rejected in both Peripatetic and Transcendent Theosophy, and the explication offered by Suhrawardī also faces objections; hence, resolving this issue holds special significance. The present research seeks to resolve this issue through the mediating movment (al-ḥaraka al-tavassotiya) in Allameh Tabāṭabāʾī's philosophy. Employing an analytical method and direct reference to the texts of philosophers, this article traces the semantic evolution of Traversing Motion (al-ḥaraka al-qaṭʿiyya) and mediating movment (al-ḥaraka al-tavassotiya), then develops an exposition rooted in the Fundamentality of Existence (aṣālat al-wujūd) concerning Ṣadr al-Muta'allihīn's theory and Allameh Tabāṭabāʾī's approach. This article concludes that in Allameh Tabāṭabāʾī's philosophical system, mediating movment (al-ḥaraka al-tavassotiya) is: firstly, not an attribute of quiddity (māhiyya); secondly, an expression of a real aspect of fluid external existence (al-wujūd al-sayyāl); and thirdly, that which establishes unity (waḥda) and simplicity (basāṭat) – concomitants of immateriality (tajarrud). Ultimately, it has been demonstrated that by establishing the aforementioned attributes, the problem of attributing the Necessary Being's Presential Knowledge to the Material World is resolved, and Allameh Ṭabāṭabāʾī's intellectual system can be evaluated as a coherent frameworkاثبات علم الهی به عالم ماده همواره از مسائل چالش‌برانگیز در حوزه فلسفه اسلامی بوده است. تعلق علم حضوری خدا به عالم ماده در حکمت مشاء و متعالیه انکار میشود و تبیین ارائه شده توسط شیخ اشراق نیز با اشکالات متعدد روبه‌رو است، لذا حل این مساله از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. پژوهش حاضر درصدد است که این مساله از راه حرکت توسطیه در فلسفه علامه طباطبایی حل کند. این مقاله با روش تحلیلی و مراجعه مستقیم به متون حکماً به سیر تطور معانی حرکت قطعیه و توسطیه پرداخته و سپس تقریری مبتنی بر اصالت وجود از نظریه صدرالمتألهین و رویکرد علامه طباطبایی ارائه کرده است. این مقاله به این نتیجه رسیده است که در فلسفه علامه طباطبایی حرکت توسطیه اولاً وصف ماهیت نبوده و ثانیاً بیانگر جهتی واقعی از وجود سیال خارجی می‌باشد و ثالثاً حرکت توسطیه تأمین‌کننده وحدت و به سایت که ملازم با تجرد هستند می‌باشد. در نهایت نیز نشان‌داده شده است که با اثبات اوصاف مذکور مشکل تعلق علم حضوری واجب به عالم ماده مرتفع شده و در این باره می‌توان نظام فکری علامه را منتج دانست.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13229_c7f166acbf68693387f5743f34a65b67.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923The Reality of Existence and Its Intuition in Transcendent Philosophyحقیقت وجود و شهود آن در حکمت متعالیه37481318610.30473/pms.2026.75899.2159FAجوادصوفیدکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهرانJournal Article20250922The subject of philosophy is being, though each philosopher interprets it according to his own school of thought. Unlike Khwāja Naṣīr al-Dīn Ṭūsī, who identified it with the concept of existence, Mulla Sadra considered the subject of philosophy to be the reality of existence. Moreover, he did not regard knowledge of it as conceptual (ḥuṣūlī), but rather as intuitive and experiential (shuhūdī), attainable only by the firmly rooted in knowledge and the mystics. Yet ambiguities remain regarding what exactly the “reality of existence” means in Transcendent Philosophy and how it is to be intuited. This is because, in addition to being the subject of philosophy, the term is also applied to the Necessary Existent; but the Necessary Existent is certainly a problem (masʾalah) within philosophy, not its subject. Furthermore, when Mulla Sadra speaks of the all-encompassing nature of existence, he equates the reality of existence with al-wujūd al-munbasit (the diffuse existence) or the Breath of the All-Merciful. However, this too cannot serve as the subject of philosophy, since it does not encompass the Necessary Existent. Thus, another path must be sought in order to clarify what truly constitutes the subject of philosophy—an issue to which this article is devoted.موضوع فلسفه، موجود است و هر فیلسوفی بنا بر مشرب خود از آن، تعبیر می‌کند. برخلاف خواجه که آن را مفهوم وجود می‌داند ملاصدرا، موضوع فلسفه را حقیقت وجود می‌داند و علم به آن را حصولی نمی‌داند بلکه به نحو شهود می‌داند که جز کار راسخان در علم و عرفا نیست. در اینکه حقیقت وجود در حکمت متعالیه چیست و شهود آن چگونه است ابهاماتی وجود دارد زیرا علاوه بر موضوع فلسفه بر واجب تعالی نیز حقیقت وجود اطلاق می‌کنند در حالی که قطعاً واجب تعالی از مسائل فلسفه است نه موضوع آن و از طرف دیگر ملاصدرا هنگامی‌که از شمول وجود بر اشیا سخن می‌گوید حقیقت وجود را وجود منبسط و نفس رحمانی می‌داند که این نیز نمی‌تواند موضوع فلسفه که شامل واجب و سایر موجودات باشد زیرا وجود منبسط و نفس رحمانی شامل واجب نمی‌شود بنابراین راه دیگری برای تبیین اینکه وجود به چه نحوی موضوع فلسفه است جست که این پژوهش با تبیین و تحلیل دیگری از موجود مطلق سعی کرده است به آن پاسخ دهد.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13186_e6f60b273f3532d3e810382098e39767.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923levels and pillars of perception in historical houses based on Mulla Sandra’s Substantial Motion (Case study: Haj Mosavver-ol-Molki, Zovelian and David houses in Esfahan)جستاری در مراتب و ارکان ادراک در خانه‌های تاریخی مبتنی بر حرکت جوهری ملاصدرا (نمونه موردی: خانه‌های حاج مصور الملکی، زوولیان و داوید اصفهان)49681319210.30473/pms.2026.75989.2160FAزهراشاهی حقگروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایرانپریساهاشم پورگروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایرانمینوقره بگلوگروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایرانJournal Article20250929The objective of the present research, which is carried out as a case study on historical houses, is “to explain how the perceptual progression from the sensory level to higher levels of perception occurs within the fabric of these buildings, and to identify the key factors influencing this process.” The research method is descriptive-analytical and based on case study research. Within the scholarly literature, philosophical texts have been examined with reference to Mulla Sadra’s doctrine of substantial motion, thereby clarifying the gradations of perception and the varieties of motion. Building on this interpretive foundation, the study investigates the role of motion across the perceptual stages manifested in three historic houses of Isfahan. The findings reveal that, alongside mosques, the architectural spaces of these historic residences possess the capacity to foster existential elevation, wherein the observer undergoes three interrelated forms of motion: visual, physical, and mental. These movements are structured within four interconnected stages: Pause, Transition, Union, and Unity. This spatial organization directs the observer’s perceptual journey in accordance with Mulla Sadra’s epistemological hierarchy, progressing from sensory to imaginative and ultimately to intellectual apprehension. The presence of light at the end of the corridor functions as a catalyst for initiating mental motion. Variations in symbolic cues and the intensity of mental experience across different settings demonstrate the congruence of architectural design with the primary function of each space. Nevertheless, the essential trajectory of perceptual progression—an ascent from sense to intellect—remains a shared and unifying principle across all examined cases.هدف اصلی پژوهش حاضر، که در قالب یک مطالعه موردی بر روی خانه‌های تاریخی صورت می‌گیرد، «تبیین چگونگی وقوع سیر ادراکی از مرتبه حسی به مراتب بالاتر ادراک در کالبد این بناها و شناسایی عوامل کلیدی تأثیرگذار بر این فرآیند» است و روش آن، توصیفی-تحلیلی و موردپژوهی اسـت. در ادبیات پژوهشی، به واسطه تحلیل متون فلسفی و با تکیه بر نظریه حرکت جوهری ملاصدرا، مراتب ادراکی و اقسام حرکتی تبیین شده و مورد واکاوی قرار گرفته است؛ در نهایت، با دیدی تفسیری و از طریق موردپژوهی، جایگاه حرکت در مراتب ادراکی سه خانه تاریخی اصفهان، مورد بررسی قرار گرفته اسـت. نتایج آن نشان می‌دهد که علاوه بر مساجد، در سه خانه تاریخی اصفهان، فضاهای معماری، پتانسیل ارتقای وجودی دارند و حرکت ناظر در آنها سه نوع حرکت بصری، فیزیکی و ذهنی را تجربه می‌کند. این حرکات در قالب چهار رکن "مکث" (فضای ورودی، شروع حرکت بصری)، "انتقال" (هشتی و دالان، شروع حرکت فیزیکی)،"وصل" (حیاط، زمینه‌ساز ادراک خیالی و عقلی) و "وحدت" (فضاهایی مانند حوضخانه و تالار) سازماندهی می‌شوند و ادراک ناظر را هم‌سو با مراتب ادراکی ملاصدرا از حسی به خیالی و سپس عقلی هدایت می‌کنند. حضور نور در انتهای دالان، محرک شروع حرکت ذهنی است. تفاوت در نشانه‌ها و اوج حرکت ذهنی در فضاهای مختلف (مانند مساجد و خانه‌ها) نشان‌دهنده تناسب طراحی با کارکرد اصلی هر فضا است، اما اصل سیر سلوک ادراکی (ارتقا از حس به عقل) در همه آنها مشترک باقی می‌ماند.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13192_12af8ce3852a7f23a671468efce2495f.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923Resolving the Mind–Reality Correspondence Problem Based on the Mirage-like Nature of Quiddity: From Essential and Conceptual Correspondence to Ontological Conformity in Transcendent Philosophyحل چالش مطابقت ذهن و عین مبتنی بر سرابیت ماهیت؛ ارتقاء «مطابقت ماهوی» و «حکایت مفهومی» به «تطابق وجودی» در حکمت متعالیه69801327610.30473/pms.2026.76077.2162FAمجتبیافشارپوراستادیار گروه کلام، مجتمع آموزش عالی حکمت و مطالعات ادیان، دانشگاه جامعه المصطفی (ص) العالمیه، قم، ایرانعلیشامیان نهریوسفیدانشگاه قمJournal Article20251011Following Mullā Ṣadrā’s affirmation of the primacy of existence, existentialist philosophers offered various accounts of the mentally posited status of quiddity; yet Ṣadrā’s final position presents quiddity as a mirage. Certain contemporary Ṣadrian thinkers hold that the mirage-like nature of quiddity faces serious challenges, the most controversial being mind–reality correspondence. Since quiddity and its mode of participation in reality are central to analyzing correspondence, treating it as a mirage seems to undermine the bridge between mind and object. They confine correspondence either to quidditative unity (non-representational aspect) or to the comparative aspect (representational aspect). This article briefly presents the primacy of existence as the mirage-like nature of quiddity and clarifies the mirage-like restrictive respect and its distinction from other restrictive respects. Using an analytical-descriptive method, it first shows that both rival views, by presupposing quiddity’s share in being, are incompatible with the ontological foundations of Transcendent Wisdom and fail to explain the homogeneity between cognizer and object while preserving the primacy of existence. It then demonstrates that the philosopher who accepts the mirage-like nature of quiddity resolves the challenge of mind–reality correspondence on purely existential principles. Correspondence is thereby elevated from quidditative unity and psychic quality (non-representational preservation), or from being measured against the external as indicator and indicated (representational preservation), to the existential conformity of intense and weak degrees and the identity of their reality. Accordingly, the identity between the cognitive form and external existence is of the type of the predication of of real with the delicate, not primary essential or common technical predication.پس از طرح اصالت وجود توسط صدرالمتالهین، فیلسوفان اصالت وجودی تقریرهای گوناگونی از اعتباریت ماهیت ارائه کردند اما قول نهایی صدرالمتالهین تقریر ماهیت به عنوان سراب است. برخی از فیلسوفان صدرایی دوران ما معتقدند سرابیت ماهیت با چالش‌های جدی‌ای مواجه است که یکی از بحث‌برانگیزترین آنها تطابق ذهن و عین است چرا که ماهیت و چگونگی بهره‌مندی آن از واقعیت نقشی اساسی در تحلیل مطابقت دارد و سراب‌انگاری آن، پل ارتباطی ذهن و عین را مخدوش می‌سازد. اینان راه تطابق را منحصر در اتحاد ماهوی (حیث غیرحکایی) یا جنبۀ قیاسی (حیث حکایی) می‌دانند. مقاله حاضر ضمن اشاره اجمالی به تقریر اصالت وجود به عنوان سرابیت ماهیت و تبیین اجمالی نحوه حیث تقییدی سرابی و تفاوت آن با گونه‌های دیگر حیث تقییدی، با روش تحلیلی-توصیفی نخست نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه رقیب، به‌سبب ابتناء بر بهره‌مندی ماهیت از هستی، با مبانی وجودشناختی حکمت متعالیه ناسازگارند و از تبیین سنخیت میان مدرِک و مدرَک با تحفظ بر اصالت وجود بازمی‌مانند؛ سپس ثابت می‌کند که فیلسوفِ قائل به سرابیت ماهیت، چالش تطابق ذهن و عین را نیز مبتنی بر احکام وجودی محض و با فرض سرابیت ماهیت حل کرده و تطابق را از معنای اتحاد ماهوی و کیف نفسانی (انحفاظ غیرحکایی) یا مقیس الی الخارج و حاکی و محکی بودن (انحفاظ حکایی)، به معنای تطابق وجودی مراتب شدید و ضعیف و وحدت هویت میان آن دو ارتقاء داده است. بر این اساس، هوهویت میان صورت علمی و وجود خارجی از قبیل حمل حقیقت و رقیقت است، نه حمل اولی ذاتی یا شایع صناعی.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13276_8ff3a71d6c92504449e339b9d76d8c27.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923Alfred North Whitehead, Mulla Sadra, Ontology of Becoming, Process Philosophy, Substantial Motion.حرکت جوهری و فلسفه پویشی: تحلیلی تطبیقی میان ملاصدرا و آلفرد نورث وایتهد81941323010.30473/pms.2026.76337.2166FAحسنحسینیاستادیار گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه ، ایران.Journal Article20251104This study addresses the central question of how Mulla Sadra’s Transcendent Philosophy and Alfred North Whitehead’s Process Philosophy—despite their fundamentally different intellectual and historical origins—converge in criticizing static, substance-centered metaphysics, yet diverge significantly in their accounts of the nature of “becoming” and its metaphysical implications. Employing a descriptive–analytical method within a comparative framework, the research examines these two dynamic systems along three principal axes: the nature and mechanism of flux and change in reality; the explanation of identity and continuity amid transformation; and the status and function of God and teleology in each philosophical system.<br /><br />The findings indicate that the fundamental point of convergence between the two thinkers lies in replacing “being” with “becoming” and in advancing a radical critique of static metaphysics. Nevertheless, profound divergences emerge in their respective conceptions of dynamism. Mulla Sadra conceives flux as a continuous, intrinsic, and intensive process—substantial motion—occurring within a single substance that preserves personal identity. By contrast, Whitehead defines becoming as discrete, quasi-quantum, and grounded in the succession of “actual entities” interconnected through objective inheritance. While the Sadrian model exhibits strong internal coherence, it encounters challenges when confronted with discontinuous interpretations of modern physics. Conversely, Whitehead’s model, though more consonant with contemporary science, faces theoretical difficulties in accounting for the persistence of unified personal identity. This divergence culminates most sharply in theology: the transcendent and simple Sadrian God, as the unified final cause of motion, stands in contrast to Whitehead’s dipolar and affected God, who is both co-creative with the world and dynamically transformed through its processes. Ultimately, this comparative analysis not only reveals the capacity of Transcendent Philosophy to engage contemporary philosophical discourse but also, by highlighting fundamental divergences, contributes to a more precise and nuanced understanding of both metaphysical systems.این پژوهش به این مسئله محوری می‌پردازد که حکمت متعالیه ملاصدرا و فلسفه پویشی وایتهد، علیرغم خاستگاه‌های کاملاً متمایز، چگونه در نقد متافیزیک جوهر-محور ایستا به یکدیگر نزدیک شده، اما در تبیین ماهیت «شدن» و لوازم آن از یکدیگر فاصله می‌گیرند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به واکاوی این دو نظام پویا در سه محور بنیادین می‌پردازد: چیستی و سازوکار سیلان و تحول در عالم، چگونگی تبیین هویت و تداوم در بستر دگرگونی، و جایگاه و کارکرد خداوند و غایت‌مندی در هر یک از این دو دستگاه فلسفی. یافته‌ها نشان می‌دهد که وجه اشتراک بنیادین دو فیلسوف، جایگزینی «شدن» به جای «بودن» و نقد رادیکال متافیزیک ایستا است. با این‌حال، افتراقات عمیقی در تبیین این پویایی وجود دارد: ملاصدرا سیلان را امری پیوسته، درونی و اشتدادی (حرکت جوهری) در بستر یک جوهر واحد می‌داند که وحدت هویت شخصی را حفظ می‌کند، حال آنکه وایتهد آن را گسسته، کوانتومی و مبتنی بر توالی «موجودات بالفعل» تعریف می‌کند که از طریق «وراثت» به یکدیگر پیوند می‌خورند. الگوی صدرایی با وجود انسجام درونی قوی، با تفسیرهای گسسته‌گرای فیزیک جدید چالش دارد، در‌حالی‌که مدل وایتهد اگرچه با علم معاصر سازگارتر است، در تبیین استمرار شخصی واحد با دشواری نظری روبروست. این تفاوت در الهیات به اوج خود می‌رسد؛ جایی که خدای متعالی و بسیط صدرایی که غایت یکپارچه حرکت است در برابر خدای دو قطبی و تأثیرپذیر وایتهدی که هم‌آفریننده و هم‌تحول‌یابنده با جهان است قرار می‌گیرد. در نهایت، این تطبیق نه‌تنها ظرفیت حکمت متعالیه را برای ورود به گفتمان‌های فلسفی معاصر آشکار می‌سازد، بلکه با برجسته‌سازی نقاط افتراق، به فهمی دقیق‌تر و عمیق‌تر از هر دو نظام متافیزیکی کمک شایانی می‌کند.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13230_df94840d21841d0b722791c8cf3a0759.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923Convergence and Divergence of Ontology of Islamic Philosophy and Christian Phenomenological Theology on the Problem of Knowing God (Case Study: Mulla Sadra and Jean-Luc Marion)همگرایی و واگرایی وجودشناسی فلسفه اسلامی و الهیات پدیدارشناختی مسیحی در مساله شناخت خدا (مطالعه موردی: ملاصدرا و ژان لوک ماریون)951061317710.30473/pms.2026.76592.2173FAحسینرهنمائیاستادیار، گروه مبانی نظری و اخلاق اسلامی، دانشکده معارف واندیشه اسلامی دانشگاه تهران،Journal Article20251120This article presents a comparative study of the knowledge of God and divine revelation in the philosophies of Mulla Sadra and Jean-Luc Marion. It examines the convergences and divergences between these two thinkers concerning the possibility of knowing God, the nature of divine manifestation, and the role of immediate experience in religious cognition. Furthermore, it explores the possibility of establishing a constructive dialogue between Islamic philosophy and contemporary Continental phenomenology despite their different metaphysical and theological backgrounds. <strong>Method:</strong> The research adopts a comparative-analytical method based on the primary works of Mulla Sadra and Jean-Luc Marion, together with relevant secondary literature. It comparatively analyzes the concepts of presential knowledge (al-'ilm al-ḥuḍūrī), divine manifestation (tajallī), and the primacy of existence in Mulla Sadra's philosophy alongside Marion's notions of givenness, saturated phenomenon, and revelation. <strong>Findings:</strong> The findings indicate that both philosophers reject reducing the knowledge of God to purely conceptual or representational thinking and instead emphasize the immediacy of divine disclosure. However, they develop this shared concern from different philosophical perspectives. Mulla Sadra interprets divine knowledge within a metaphysical framework grounded in the primacy of existence and the reality of manifestation, whereas Marion explains revelation phenomenologically as a saturated phenomenon that exceeds conceptual determination. This comparison demonstrates that, despite their methodological differences, both approaches offer significant insights into the relationship between transcendence, manifestation, and religious experience, thereby providing a fruitful basis for comparative philosophical inquiry. <strong>Conclusion:</strong> The study concludes that the comparison of Mulla Sadra's Transcendent Philosophy and Marion's phenomenology contributes to a deeper understanding of the knowledge of God by clarifying both their common concerns and their fundamental differences. It also highlights the potential for a meaningful philosophical dialogue between Islamic philosophy and contemporary Continental thought, enriching comparative philosophy of religion and expanding contemporary discussions of divine revelation and religious experience.این مقاله به مقایسه تطبیقی شناخت خدا و وحی الهی در فلسفه ملاصدرا فیلسوف مسلمان ایرانی و ژان لوک ماریون فیلسوف و الهی‌دان فرانسوی می‌پردازد. هدف از نگارش مقاله درک میزان همگرایی (تأکید بر تجربه بی‌واسطه و نفی تقلیل‌گرایی عقلانی)، واگرایی‌ها (رویکرد متافیزیک وجودمحور در برابر رویکرد پدیدارشاختی غیرمتافیزیکی) و امکان گفت‌وگوی سازنده میان فلسفه اسلامی و الهیات پدیدار شناختی مسیحی معاصر در مباحث وجود شناختی است. روش تحقیق در این پژوهش تطبیقی-تحلیلی است و طی آن با تکیه بر متون اصلی حکمت متعالیه، آثار اصلی ماریون و پژوهش‌های ثانویه، مفاهیمی چون «اصالت وجود»، « تشکیک وجود»، «تجلی»، «علم حضوری» در ملاصدرا و «داده‌شدگی»، «پدیدار اشباع‌شده» و «نقد آنتوتئولوژی» در ماریون بررسی میشود. یافته‌های تحقیق را در موارد زیر می‌توان دید: 1) ملاصدرا خدا را «وجود محض» و مبدأ تجلیات می‌داند، اما ماریون خدا را فراتر از هر مقوله وجودی تعریف می‌کد. 2) هر دو بر تجربه بی‌واسطه خدا تأکید دارند: ملاصدرا از راه «علم حضوری معلول به علت» و ماریون از طریق «پدیدار اشباع‌شده». ۳) هر دو نفی تقلیل‌گرایی عقلانی را دنبال می‌کنند؛ ملاصدرا در چارچوب متافیزیک وجود و ماریون با نقد آنتو-تئولوژی. 4) مفاهیمی چون «تجلی» و «داده‌شدگی» ظرفیت بازخوانی دوسویه دارند و امکان گفت‌وگوی سازنده را فراهم می‌آورند. نتیجه تحقیق تائید این نکته است که چنین مقایسه‌هایی نه تنها به درک عمیق‌تر از شناخت خدا و تجربه دینی کمک می‌کند، بلکه پتانسیل غنی گفتگوهای بین فرهنگی بین سنت‌های اسلامی و مسیحی و ارائه یک سیستم مشابه از متافیزیک و پدیدارشناسی را درپی دارد.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13177_8705c86aecf1845bf0e791ee71e0b339.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923Mulla Sadra’s Interpretation of the Impacts of Metaphorical Loveخوانش ملاصدرا از تأثیر عشق مجازی1071221336210.30473/pms.2026.77095.2183FAاسماعیلزارعی حاجی آبادیگروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایرانJournal Article20260106The present study examines Mullā Ṣadrā’s interpretation of the impact of metaphorical (majāzī) love, employing a library-based research methodology. In Mullā Ṣadrā’s view, existence (wujūd) is ontologically primary, whereas essence (māhiyyah) is merely conceptual; what constitutes the fabric of reality is existence, not essence. He maintains that existence is not only commensurate with, but identical to, every form of perfection, including life, consciousness, and beauty. For Mullā Ṣadrā, existence admits of gradation, encompassing both intensity (perfection) and deficiency, and all beings are composites of these two. Only God possesses an existence that is absolute perfection, entirely free from any imperfection. Mullā Ṣadrā regards the love of beauty—being one of the manifestations of existence—as permeating the entirety of the cosmos. He classifies love into true (ḥaqīqī) love and metaphorical (majāzī) love, and further elaborates on the relationship between them. He subdivides metaphorical love into animalistic and psychic (nafsānī) forms. By legitimizing and valuing psychic metaphorical love as a transitional stage toward true love, Mullā Ṣadrā considers this form of love significant due to its profound individual and social implications. Such love, in his account, contributes to the moral transformation of both the individual and society, guiding the lover toward the attainment of true love. Moreover, since access to true love is not easily attainable for everyone, he does not dismiss metaphorical love as trivial or dispensable. From Mullā Ṣadrā’s perspective, metaphorical love does not function merely as a bridge to true love; and it is precisely this point that distinguishes his conception of metaphorical love from that of other thinkers, particularly the mystics. From Mulla Sadra's perspective, one of the important results of virtual love is the inner transformation of the lover and the production of human qualities such as tenderness of heart, intelligence of mind, etc., which will certainly have positive external effects, especially in the important matter of education. Of course, the effects of virtual love from Mulla Sadra's perspective are not limited to these cases, but in his belief, virtual love is the generator of art, literature, and culture, and is one of the fundamental foundations of the education system in human societies. Mulla Sadra's view of virtual love, apart from its beautiful approach of praising love and the person in love, seems to have an unpleasant approach that is usually less paid attention to due to its monopoly on true love and then on virtual, sensual love, and that is the denigration of virtual, physical love, which is usually interpreted as animal love in a derogatory manner, and its adherents have considered it to be at the level of animals and beyond the human level, especially since this type of love finds meaning in relationships between men and women, it is accompanied by the denigration of women and their degradation to the level of animals by some, including Mulla Sadra, Hajj Mulla Hadi Sabzevari, Ghazali, and othersمقالۀ حاضر به خوانش ملاصدرا از تأثیر عشق مجازی پرداخته و برای نگارش از روش کتابخانه‌ای استفاده نموده است. به باور ملاصدرا، وجود (هستی) اصیل و ماهیت (چیستی) اعتباری و آنچه واقعیت عالم را پر کرده، وجود است نه ماهیت. وی وجود را نه فقط برابر، بلکه عین هر گونه کمال، از جمله حیات، آگاهی و زیبایی می‌داند. ملاصدرا وجود را دارای شدت (کمال) و ضعف (نقص) و همۀ موجودات را آمیزه‌ای از کمال و نقص دانسته و بر این باور است که تنها خداوند است که وجودش کمال مطلق و عاری از هر گونه نقص است. وی عشق به زیبایی را به عنوان یکی از مصادیق وجود، در کل جهان هستی ساری و جاری دانسته و آن را به عشق حقیقی و مجازی تقسیم کرده است و البته از ارتباط بین این دو نیز سخن می‌گوید. ملاصدرا عشق مجازی را به حیوانی و نفسانی تقسیم کرده و با تجویز و محترم شمردن عشق مجازی نفسانی، به عنوان مرحلۀ گذار به عشق حقیقی، این نوع عشق را به دلیل آثار گرانسنگ فردی و اجتماعی‌اش، در جهت تحول اخلاق فردی و اجتماعی، تا رساندن عاشق به مرحله عشق حقیقی، و نیز با عنایت به اینکه ورود به مرحله عشق حقیقی، برای همگان، لااقل به راحتی ممکن نیست، آن را ارزشمند دانسته و معطل نمی‌گذارد. از نگاه ملاصدرا، عشق مجازی فقط به عنوان یک پل برای رسیدن به عشق حقیقی عمل نمی‌کند، و همین نکته است که نگاه ملاصدرا در باب عشق مجازی را از دیگر اندیشمندان، به خصوص عرفا ممتاز می‌سازد.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13362_1f6809f0a43405b9d05a7efff3a4ea53.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923The capacity of Sadrai’s actology in rereading of the aims of philosophical caunselingظرفیت کنششناسی صدرایی در بازخوانی اهداف مشاورهی فلسفی مبتنی بر نگاه لاهاو1231361330110.30473/pms.2026.77407.2188FAزهرافلاحیدانشگاه امام صادق ع0009-0002-9018-401Xفاطمهسلیمانی دره باغیعضو هیئیت علمی دانشگاه امام صادق علیه السلام و مدیر گروه فلسفه0009-0002-9018-401XJournal Article20260414The goals of philosophical counseling, framed by conceptual models such as "the quest for wisdom," "self-transformation," and "self-understanding," have been derived by scholars like Lahav. The present study aims to deepen and expand these models based on Sadri's theory. "Action"—as the core constituent of lived experience—serves as a pivotal foundation for analyzing these models and constitutes a primary pathway for the counselor to enter the client's world. This study employs an analytical and critical approach to explore the potential of Sadri’s action theory in re-evaluating the objectives of philosophical counseling. To this end, we examined Sadra’s theory regarding the nature and delineation of action models, thereby formulating concepts such as "equilibrium," "the flourishing of talents through the strengthening of practical reason," and the idea of "analysis, resolution, and endurance." Furthermore, we found that when Lahav’s conceptual models are analyzed in the context of discovering objective, immaterial truths, these innovative concepts guide clients—in harmony with the unfolding of existence—toward a more enduring state of tranquility. Among the Persian and non-Persian works published in the field of philosophical counseling, the present work is the first to re-examine Lahav’s theory regarding the goals of philosophical counseling by drawing upon the potentials of Sadri's action theory.اهداف مشاورهی فلسفی با مدل‌‌های مفهومی مانند «حکمت‌‌جویی»، «خودتحولی» و «خودادراکی» توسط صاحب‌‌نظرانی مانند لاهاو ارائه شده‌‌اند. هدف تحقیق حاضر، تعمیق و گسترش این مدل‌‌ها مبتنی بر نظریه‌‌ی صدرایی است. «کنش»، به عنوان هسته‌‌ی تشکیل‌‌دهنده‌‌ی تجربه‌‌ی زیسته، یکی از مهمترین مبانی در تحلیل این مدل‌‌ها و مسیر ورود مشاور به دنیای مراجع محسوب میشود. در پژوهش حاضر با روش تحلیلی و انتقادی به دنبال حل این مسئله هستیم که کنششناسی صدرایی از چه ظرفیت‌‌هایی برای بازخوانی اهداف مشاورهی فلسفی برخوردار است؟ لذا نظریه‌‌ی صدرا در حوزه‌‌ی چیستی، تبیین و ترسیم الگوهای عمل را تبیین کردیم تا مفاهیم «تعادل»، «شکوفایی استعدادها از طریق تقویت عقل عملی» و ایده‌‌ی «تحلیل، حل و تحمل» ساخته شوند. همچنین به این نکته پی بردیم که اگر مدل‌‌های مفهومی لاهاو را در طول کشف حقایق عینی مجرد تحلیل کنیم، این مفاهیم نوآورانه، مراجع را همگام با کاروان هستی به آرامش پایدارتری می‌‌رساند. در میان آثار فارسی و غیرفارسی چاپ شده در حوزه‌‌ی مشاورهی فلسفی، اثر حاضر، اولین اثری است که به هدف بازخوانی نظریه‌‌ی لاهاو درباره‌‌ی اهداف مشاورهی فلسفی با استفاده از ظرفیت‌‌های کنششناسی صدرایی نگاشته شده است.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13301_759475df79ac6375c75e438dc8dc8c17.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923The views of Mulla Sadra and Thomas Aquinas on the issue of proving the necessary existence through an argument based on the levels of existenceدیدگاه ملاصدرا و توماس آکویناس در مسئلۀ اثبات واجب الوجود از طریق برهان مبتنی بر مراتب هستی1371501314410.30473/pms.2026.77927.2199FAفریبرزداستانیدانشجوی دکتری گروه فلسفه و کلام دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم، قم، ایرانعلیالله بداشتیاستاد گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم، قم، ایرانJournal Article20260505Proving the Necessary Being has always been a core concern of philosophical theology in both Islamic and Christian traditions. The argument grounded in the graded hierarchy of existence, as articulated by Mulla Sadra and Thomas Aquinas, attempts to connect the levels of reality to Absolute Being. This study aims to comparatively analyze these two formulations, focusing on their metaphysical underpinnings, to demonstrate their maximal convergence regarding this proof, despite their foundational divergences. Employing a descriptive-analytical and comparative method, it examines the principle of causality and the concept of perfection. Aquinas argues from the observed graded perfections of goodness and truth in beings to a First Cause and Absolute Perfection. Relying on horizontal (Aristotelian accidental) causality, he explains God as the external standard and cause of all perfections. Conversely, Mulla Sadra, based on the principiality of existence and its intensive gradation (*tashkik*), redefines causality not as a relation between independent entities, but as an existential, longitudinal, and internal bond uniting the levels of being. Inferior beings are pure dependence on higher grades, and this chain terminates in the Necessary Being by essence, who is identical with existence and the source of emanation. The key finding is that both philosophers arrive at the necessity of God through causality and a specific account of existential degrees. However, Mulla Sadra achieves this by redefining causality as an internal graded nexus, while Aquinas does so via a reinterpretation of horizontal Aristotelian causality.اثبات واجب‌الوجود همواره از مهمترین دغدغه‌های فلسفه الهی در سنت اسلامی و مسیحی بوده است. در این میان، برهان مبتنی بر مراتب تشکیکی وجود نزد ملاصدرا و توماس آکویناس کوششی برای پیوند مراتب هستی با وجود مطلق به شمار می‌رود. هدف این پژوهش مقایسه تطبیقی این دو تقریر با تمرکز بر مبانی متافیزیکی آنها و نشان‌دادن تطبیق‌پذیری حداکثری میان این دو الهی‌دان درخصوص این برهان خاص علیرغم نگاه بنیادینی که میان ملاصدرا و آکویناس وجود دارد. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی با محوریت واکاوی اصل علیت و مفهوم کمال در دو نظام فلسفی، ساختار استدلالی هر یک را بررسی می‌کند. آکویناس، از مشاهده مراتب تشکیکی خیر و حقیقت در موجودات به علت نخستین و کمال مطلق استدلال می‌کند و با اتکا بر علیت عرضی و مفاهیم ارسطویی، وجود خدا را همچون معیار و علت بیرونی کمالات تبیین می‌نماید. در برابر، ملاصدرا با مبانی حکمت متعالیه همچون اصالت وجود و تشکیک خاصی، علیت را نه رابطه‌ای میان دو موجود مستقل، بلکه پیوندی وجودی، طولی و درونی میان مراتب هستی می‌فهمد. موجودات ضعیف‌تر عین فقر و تعلق به مراتب بالاترند و این سلسله به واجب‌الوجود بالذات می‌رسد که عین هستی و سرچشمه صدور دیگر مراتب است. یافته اساسی آن است که هر دو فیلسوف از طریق اصل علیت به علاوۀ تبیینی خاص از مراتب وجودی به ضرورت وجود واجب‌الوجود می‌رسند، اما ملاصدرا با بازتعریف علیت به‌مثابه پیوند تشکیکی و درونی و آکویناس با بازخوانی علیت عرضی ارسطویی می‌سازد به اثبات خداوند می‌رسند.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13144_217374c716ffe655ebd39329536a0ac9.pdfدانشگاه پیام نوردوفصلنامه علمی حکمت صدرایی2322-199214220260923A Philosophical Redefinition of "Humility" Based on the Principles of Transcendent Philosophy (Ḥikmat-I Muta‘Āliya)بازتعریف فلسفی «تواضع» براساس مبانی حکمت صدرایی1511641331610.30473/pms.2026.78052.2203FAحسیناحمدیگروه فلسفه اخلاق مرکز دایرةالمعارف علوم عقلی اسلامی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قم، ایرانJournal Article20260524Humility is one of the most widely used ethical concepts, regarding which thinkers have presented various accounts of its essence. Given the benefits of humility for all members of society, especially the ruler, it is necessary to determine the correct domain of humility so that it is not confused with similar concepts such as reprehensible abasement (dhillah). This research categorizes the definitions of humility and aims to examine its essence and domain from the perspective of Transcendent Philosophy (Ḥikmat-i Ṣadrāʾī). Although Mullā Ṣadrā does not explicitly address humility, one can infer its essence based on his philosophical thought and the views of thinkers who have founded their philosophy upon Transcendent Philosophy. The chosen definition in this research is consistent with fundamental principles such as the principality of existence (aṣālat al-wujūd), the gradedness of existence (tashkīk al-wujūd), substantial motion (al-ḥarakat al-jawhariyyah), and the rule of the simple truth (qāʿidat basīṭ al-ḥaqīqah), according to which true superiority is traced back to the intensity and richness of existence, and the existential course of human being is directed towards Absolute Perfection. The results of this research, which is conducted using a descriptive-analytical method, indicate that in order to achieve a proper semantics, a connection must be established between the specific characteristic of the concept and the goal of ethics. From the perspective of Muslim thinkers, the goal of ethics is proximity (qurb) to Absolute Perfection. Humility is then defined as modesty before the higher authority of God. Accordingly, acts of modesty that are not related to God are not considered humility. Therefore, modesty shown before those of lower status without regard to the Absolute Higher Authority is a form of reprehensible subservience (tadhallul). However, ultimate abasement before God is regarded as a form of good humility.تواضع یکی از مفاهیم پرکاربرد اخلاقی است که اندیشمندان درباره چیستی آن بیان‌های گوناگونی ارائه داده‌اند. با توجه به منافع تواضع برای همه افراد، به‌ویژه حاکم جامعه، تعیین قلمروی صحیح تواضع ضروری است تا با مفاهیم مشابه مانند ذلّتِ مذموم خلط نشود. این تحقیق به دسته‌بندی تعاریف تواضع از منظر اندیشمندان صدرایی پرداخته و قصد دارد بر اساس مبانی حکمت صدرایی، «تواضع» را به‌عنوان یکی از صفات نفسانی بازتعریف کند. اگرچه ملاصدرا تصریحی درباره تواضع ندارد اما می‌توان به پشتوانه اندیشه فلسفی وی و اندیشمندانی که حکمت خود را بر پایه حکمت صدرایی بنیان نهاده‌اند، چیستی تواضع را بر پایه حکمت صدرایی استنتاج کرد و به نتایج مفیدی رسید؛ تعریف برگزیده در این تحقیق، با اصول بنیادینی همچون اصالت وجود، تشکیک در وجود، حرکت جوهری و قاعده بسیط الحقیقه هماهنگ است که بر اساس آن، فراتری واقعی به شدت و غنای وجودی و سیر تکاملی انسان به سوی کمال مطلق بازگردانده میشود؛ نتایج این تحقیق، که بر اساس روش توصیفی-تحلیلی ارائه میشود، نشان می‌دهد که برای دستیابی به معناشناسی، میان ویژگی خاص مفهوم و هدف اخلاق باید ارتباطی برقرار کرد. هدف اخلاق از منظر اندیشمندان صدرایی، قرب به کمال مطلق است. تواضع نیز به فروتنی در مقابل فراتری تعریف میشود که تنها مصداق فراتر مطلق خداست؛ پس فروتنی‌های غیر مرتبط با خدا به عنوان تواضع محسوب نمی‌شوند و فروتنی در مقابل فروتران که بدون توجه به فراتر مطلق باشد، از نوع تذلل قبیح است؛ در صورتی که نهایت ذلت در مقابل خدا به عنوان نوعی تواضع خوب، تلقی میشود.https://pms.journals.pnu.ac.ir/article_13316_ce94da7eafd96bc104789d083a9ecf0d.pdf