ضرورت تفکیک آثار و آراء قطعی قاضی سعیدقمی؛ کلید حل تعارضات فلسفی (احیاء مغفول ترین فیلسوف صدرایی مکتب اصفهان)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری پیام نور تهران، ایران

2 استاد دانشگاه پیام نور تهران-جنوب

3 استاد دانشگاه پیام نور تهران، ایران

4 استاد دانشگاه پیام نور تهران-ایران

چکیده

چکیده:

قاضی سعید قمی یکی از متفکران برجسته قرن یازدهم و دوازهم هجری(17.میلادی) است که با ترکیب مبانی حکمت اشراقی و آموزه‌های فلسفی صدرایی در تلاش بود تا راه‌حل‌های نوینی برای مسائل فلسفه و تفسیر قرآن ارائه دهد. مبانی تفسیری قاضی سعید، به‌ طور ویژه تعامل میان عقل، وحی و حکمت اشراقی را نشان می‌دهد، به‌ گونه‌ای که این سه عنصر در فرایند رسیدن به معرفت فلسفی و دینی مکمل یکدیگر به ‌شمار می‌روند.

اما یکی از چالش‌های اساسی در فهم درست نظریات وی، بخشی از آثار انتسابی و نوعی اختلاط در هویت و آثار ایشان با میرزامحمدسعید حکیم، موجب ایجاد تعارضاتی در تحلیل آراء فلسفی و تفسیر وی گردیده است.

این پژوهش با روش‌شناسی ترکیبی تحلیل محتوایی، نسخه‌شناسی، مقایسه تاریخی به تفکیک آثار قطعی قمی پرداخته که سه اثر شرح توحید صدوق، الأربعین فی شرح أحادیث المشکله و رسائل اربعینیات با معیارهای قطعی‌سازی(اجازه‌نامه‌های معتبر، سبک فلسفی-عرفانی و انسجام مبنایی) مطابقت و مبنای بازشناسی نظام فلسفی وی قرار گرفته است. این تفکیک، چهره‌ای منسجم و مستقل از او به‌ عنوان فیلسوفی متعهد به حکمت متعالیه و نوآور در حوزه تأویل عرفانی قرآن ترسیم و زمینه‌ساز حل تعارضات و ابهامات در نسبت‌دهی آراء وی در تاریخ فلسفه اسلامی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Necessity of Differentiating the Authentic Works and Doctrines of Qazi Saeed Qomi: A Key to Resolving Philosophical Contradictions (Reviving the Most Overlooked Sadrian Philosopher of the Isfahan School)

نویسندگان [English]

  • alireza kamalian 1
  • Naser Mohammadi 2
  • Maarzeyeh Akhlaghi 3
  • Hasan Abasi hosainabadi 4
1 PhD student at Payame Noor University (PNU), Tehran, Iran
2 Professor at Payame Noor University (PNU), Tehran, Iran
3 Professor at Payame Noor University (PNU), Tehran, Iran
4 Professor, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Abstract

Qāḍī Saʿīd Qummī is one of the prominent thinkers of the 11th and 12th centuries AH (17th century CE), who endeavored to offer innovative solutions to philosophical and exegetical problems by synthesizing the principles of Illuminationist philosophy (ḥikmat al-ishrāq) with the doctrines of ḥikmat-e mutaʿāliyah (Transcendent Philosophy). His hermeneutical foundations particularly illustrate the dynamic interplay between reason, revelation, and illuminative wisdom, wherein these three elements function as complementary pathways to philosophical and religious knowledge.

A major obstacle in correctly understanding his doctrines lies in the misattribution of certain texts and the confusion of his identity and works with those of Mīrzā Muḥammad Saʿīd Ḥakīm. This textual and historical conflation has led to contradictions in the analysis of his philosophical and exegetical positions.

This study employs a combined methodology of content analysis, codicology, and historical comparison to distinguish the authentic works of Qummī. It identifies three principal texts—Sharḥ al-Tawḥīd al-Ṣadūq, al-Arbaʿīn fī Sharḥ al-Aḥādīth al-Mushkila, and the Arbaʿīnīyāt treatises—as unquestionably authored by him. These are verified based on reliable authorizations (ijāzāt), consistent philosophical-mystical style, and coherent doctrinal framework. This textual distinction presents Qummī as an independent and coherent philosopher deeply committed to the transcendent tradition and pioneering in the field of mystical Qur'anic hermeneutics. Furthermore, it paves the way for resolving the interpretative and philosophical inconsistencies in his legacy within the history of Islamic philosophy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qāḍī Saʿīd Qummī
  • Ṣadrian philosophy
  • authentic and attributed works
  • philosophical inconsistencies
  • Qur'
  • anic exegesis
امین، سید حسن (1375). فلسفه و عرفان در دوره صفویه. انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
آشتیانی، سیدجلال‌الدین (1368). شرح حال و آراء فلسفی قاضی سعید قمی. انتشارات امیرکبیر.
آشتیانی، سیدجلال‌الدین. (۱۳82). تحقیق در آثار و افکار حکمای ایران. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
جعفری، سیدجواد(1395). قاضی سعیدقمی و جایگاه او در حکمت اسلامی قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جعفری، محمدحسین. (1400). نسخه‌شناسی آثار فلسفی قرن یازدهم. تهران: مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب.
حیدری، محمد (1388). آثار فلسفی و کلامی قاضی سعید قمی. تهران: انتشارات حکمت.
روضاتی، محمد.(1395). مکتب فلسفی قم در عصر صفوی. چاپ اول. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
روضاتی، محمدعلی(1400). دومین دو گفتار پیرامون احوال و آثار محمدسعید قاضی و محمدسعید حکیم و ملا محمدعلی تونی خراسانی قم: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
صفری فروشانی، علی(1395). جایگاه و اندیشه‌های فلسفی قاضی سعید قمی در حکمت اسلامی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
 
 
طباطبایی، سید محمد (1390). مفاهیم فلسفی در آثار قاضی سعید قمی. تهران: انتشارات اسلامی.
قمی، قاضی سعید(1387). شرح حدیث النورانیه، به کوشش حسن محمدی. قم:انتشارات بوستان کتاب.
قمی، قاضی سعید(1389). رساله العشق والعارف. به کوشش نجفقلی حبیبی. قم:انتشارات بوستان کتاب.
قمی، قاضی سعید(1390). رسائل اربعینیات. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
قمی، قاضی سعید(1390). وصایای عرفانیه. به کوشش حسن محمدی. قم: انتشارات بوستان اندیشه.
قمی، قاضی سعید(1391).  رساله العقل و النفس. به کوشش علی موسوی. قم: انتشارات دانشگاه مفید.
قمی، قاضی سعید(1378). شرح توحید صدوق. قم: انتشارات علامه طباطبایی.
قمی، قاضی سعید(1382). کتاب الأربعین فی شرح احادیث المشکله. تهران: انتشارات حکمت.
مدرسی، سید جعفر، (1386). نقش قم در پرورش حکمت متعالیه در عصر صفویه، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مطهری، مرتضی (1368). آشنایی با علوم اسلامی: فلسفه و عرفان. انتشارات صدرا.
موسوی، علی (1400). آراء عرفانی قاضی سعید قمی در تفسیر قرآن. قم: انتشارات صدرا.
نصر، سید حسین (1378). تاریخ فلسفه اسلامی. ترجمه حسین سیدی، انتشارات علمی و فرهنگی.
هندی، سید محسن(1399). بررسی تقریرهای مختلف وحدت وجود؛ به ضمیمه نسخه خطی ابطال وحدت وجود قاضی سعید قمی. تهران: انتشارات اعتقاد ما.
یثربی، سیدیحیی(1390). عرفان نظری در تفسیر قاضی سعید قمی. چاپ دوم. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
یثربی، غلامرضا(1382). شرح و نقد آراء قاضی سعید قمی. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
یوسفی، محمدحسین (۱۳۹۷). بررسی و تحلیل نسخ خطی فلسفی قرن یازدهم هجری؛ با تأکید بر آثار قاضی سعید قمی.قم: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.