بررسی و تحلیل برهان محقق اصفهانی بر اثبات وجود خدا

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

الهیات دنشگاه پیام نور تهران ایران

چکیده

علامه شیخ محمد حسین غروی، معروف به محقق اصفهانی و مشهور به کمپانی، از اندیشمندان برجسته نوصدرایی است که در اثر خود «تحفه الحکیم» برهانی برای اثبات وجود خداوند ارائه کرده است. این برهان از سوی برخی، تقریری از برهان صدّیقین دانسته شده و از سوی برخی دیگر، مشابه برهان وجودی آنسلم تلقی گردیده است؛ تا آنجا که برخی او را مبدع برهان وجودی در فلسفه اسلامی معرفی کرده‌اند. مقاله حاضر با هدف تحلیل ساختار مفهومی این برهان، می‌کوشد نشان دهد که استدلال علامه نه بر پایه واقعیت خارجی، بلکه بر مبنای مفهوم «واجب بالذات» بنا شده است. در برهان صدّیقین، از حقیقت عینی وجود به ضرورت وجود واجب می‌رسیم، حال آن‌که در برهان وجودی، مسیر استدلال از مفهوم وجود به تحقق خارجی آن منتهی می‌شود. محقق اصفهانی با تکیه بر تحلیل مفهومی و بدون ارجاع به مصادیق خارجی، تلاش می‌کند وجود عینی خداوند را نتیجه بگیرد. این مقاله با بررسی مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی برهان مذکور، جایگاه آن را در منظومه فلسفه اسلامی بازخوانی کرده و تفاوت‌های آن با تقریرهای رایج را آشکار می‌سازد. همچنین نشان داده می‌شود که برهان علامه، برخلاف ظاهر سنتی‌اش، واجد رویکردی نوین در تحلیل مفاهیم فلسفی است که می‌تواند افق‌های تازه‌ای در فهم نسبت میان مفهوم و مصداق، و نیز در تبیین عقلانی وجود خداوند در فلسفه اسلامی بگشاید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Study and analysis of Mohaghegh Esfahani's argument on the proof of God's existence

نویسنده [English]

  • meysam akbarzadeh
theology payam nour tehran iran
چکیده [English]

Allameh Shaykh Muhammad Husayn Gharavi, known as Muhaqqiq Isfahani and famously referred to as Kompani, is one of the prominent Neo-Sadrian philosophers who, in his work Tuhfat al-Hakim, presents an argument for the existence of God. Some scholars have interpreted this argument as a formulation of the Burhan al-Siddiqin (Proof of the Truthful), while others have likened it to Anselm’s ontological argument, even going so far as to consider Kompani the originator of the ontological proof within Islamic philosophy. This article aims to analyze the conceptual structure of his argument and demonstrate that it is founded not upon external reality, but upon the notion of the “Necessary Being” (wajib bi-dhat). Whereas the Burhan al-Siddiqin proceeds from the objective reality of existence to the necessity of a necessary existent, the ontological argument moves from the concept of existence to its actual instantiation. Kompani, relying solely on conceptual analysis and without reference to empirical reality, seeks to deduce the actual existence of God. By examining the ontological and epistemological foundations of this proof, the article reconsiders its place within the framework of Islamic philosophy and highlights its divergence from conventional formulations. It further argues that, despite its traditional appearance, Kompani’s argument embodies a novel approach to philosophical conceptualization—one that opens new horizons for understanding the relationship between concept and referent, and for rationally articulating divine existence within the Islamic philosophical tradition.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mohaghegh Esfahani
  • Tohfe Al-Hakim
  • The proof of the Righteous
  • The Ontological argument
  • proof of god
قرآن کریم (به زبان عربی)
عبودیت، عبدالرسول (۱۳۸۶). *درآمدی بر نظام فلسفی صدرایی*. تهران: سمت و قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چاپ اول.
افضلی، علی‌محمد (۱۳۸۶). «برهان وجودشناختی در اندیشه لایب‌نیتس و محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)». در: *فلسفه متعالیه و مکاتب دیگر*، جلد ۳. به کوشش آیت‌الله سید محمد خامنه‌ای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
آشتیانی، میرزا مهدی (۱۳۷۲). *تعلیقات بر شرح منظومه فلسفی سبزواری*. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم.
ادواردز، پل (۱۳۷۱). *ادله اثبات وجود خدا در فلسفه غرب*. ترجمه علیرضا جمالی‌نسب و محمد محمدرضایی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
*دانشنامه تشیع*
غروی اصفهانی، شیخ محمدحسین (بی‌تا). *تحفة الحکیم*. قم: انتشارات آل‌البیت (ع).
حسینی تهرانی، سید محمدحسین (۱۴۱۰ ق). *توحید علمی و عینی در مکاتب فلسفی و عرفانی*. تهران: انتشارات حکمت، چاپ اول.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۳ ق). *الاشارات و التنبیهات*. قم: دفتر نشر الکتاب. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۹۸۵ [۱۳۶۴]). *النجاة*. تهران: انتشارات مرتضوی. (به عربی)
جوادی آملی، عبدالله (۱۹۹۹ [۱۳۷۸]). *تبیین براهین اثبات خدا*. قم: انتشارات اسراء، چاپ سوم.
کمپانی، شیخ محمدحسین (۲۰۱۱ [۱۳۹۰]). *تحفة الحکیم*. ترجمه غلامرضا رحمانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول.
مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین (۱۹۹۵ [۱۴۱۶]). *مسلسلات*. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی، چاپ اول.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۹۹۳ [۱۳۷۲]). *آموزش فلسفه*. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
محمدرضایی، محمد (۲۰۱۱ [۱۳۹۰]). *کلام جدید با رویکردی تطبیقی*. قم: دفتر نشر معارف.
مطهری، مرتضی (۱۹۸۲ [۱۳۶۱]). *شرح منظومه*. تهران: انتشارات حکمت.
مطلبی، سید ابوالحسن (سپتامبر ۱۹۹۱ [۱۳۷۰]). «ستارگان امت: آیت‌الله العظمی شیخ محمدحسین غروی اصفهانی». *مجله نور علم*، شماره ۴۰.
نبویان، محمدمهدی (۲۰۱۸ [۱۳۹۷]). *مقالاتی در فلسفه اسلامی*. قم: انتشارات فلسفه اسلامی. (به فارسی)
سبزواری، حاج ملا هادی (د). شرح منظومه (شرح منظومه فلسفی). قم: انتشارات مصطفوی. (به زبان عربی)
شیرازی (صدرالمطالحین)، محمد بن ابراهیم (1966، 1386ق). الحکمه المتعلیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (فلسفه متعالیه در چهار سیر فکری). قم: المکتبه المصطفویه. (به زبان عربی)
شیرازی (صدرالمطالحین)، محمد بن ابراهیم (1378ش). اسرار آیات. قم: انتشارات حبیب. (به زبان عربی)
شیرازی (صدرالمطالحین)، محمد بن ابراهیم (ع). المشائر (ادراکات). شرح میرزا عمادالدوله. اصفهان: انتشارات مهدوی. (به زبان عربی)
یوسفیان، حسن (1390، 1390 ش). الهیات مدرن. تهران: سمت; قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم. (به فارسی)