بازخوانی مبانی مشروعیت حکومت در حکمت متعالیه و ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

عضو هیأت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه پیام نور

چکیده

مسئله منشأ مشروعیت حکومت در عصر غیبت از مباحث بنیادین فلسفه سیاسی شیعه به شمار می‌رود. در این میان، نظریه انتخابی ولایت فقیه مشروعیت حکومت را مبتنی بر انتخاب مردم و خبرگان می‌داند، در حالی که دیدگاه انتصابی بر منشأ الهی مشروعیت تأکید دارد. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی مبانی مشروعیت حکومت در حکمت متعالیه و ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه بر اساس این مبانی انجام شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی ـ تحلیلی، داده‌های خود را از منابع کتابخانه‌ای گردآوری کرده و با تحلیل گزاره‌های سیاسی ملاصدرا و آرای نظریه‌پردازان دیدگاه انتخابی، به بررسی نسبت این دو رویکرد پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مشروعیت حکومت در حکمت متعالیه بر مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و کلامی استوار است. از منظر ملاصدرا، مشروعیت سیاسی در پیوند با سلسله ولایت الهی، قاعده لطف، خلافت الهی و جایگاه انسان کامل تبیین می‌شود و نقش مردم عمدتاً در حوزه تحقق و مقبولیت حکومت قابل تحلیل است. همچنین ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه بر پایه این مبانی نشان می‌دهد که میان برخی مؤلفه‌های این نظریه و مبانی مشروعیت در حکمت متعالیه، به‌ویژه در تبیین نسبت مشروعیت و مقبولیت، جایگاه نیابت در عصر غیبت و تفسیر قاعده لطف، تفاوت‌های نظری قابل توجهی وجود دارد. بر این اساس، مبانی مشروعیت در حکمت متعالیه چارچوبی متمایز برای فهم مشروعیت سیاسی فراهم می‌آورد که ارزیابی نظریه انتخابی ولایت فقیه را در افق فلسفه سیاسی صدرایی امکان‌پذیر می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Rereading the Foundations of Political Legitimacy in Transcendent Theosophy and Evaluating the Elective Theory of Wilāyat al-Faqīh

نویسنده [English]

  • Seyed MohammadReza Mahmoudpanahi
Member of the academic staff of Payam Noor University, Faculty of Theology, Department of Islamic Studies and Political Sciences
چکیده [English]

The question of the origin of political legitimacy during the Occultation (Ghaybah) is regarded as one of the central issues in Shiʿi political thought. Within contemporary discussions, the elective theory of Wilāyat al-Faqīh grounds the legitimacy of political authority in the choice of the people and their representatives, whereas the appointive approach grounds legitimacy in divine authorization. This study aims to reread the foundations of political legitimacy in Mullā Ṣadrā’s Transcendent Theosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah) and to evaluate the elective theory of Wilāyat al-Faqīh in light of these foundations. Using a qualitative approach and a descriptive-analytical method, this study draws on library-based sources and examines the relationship between these two perspectives through an analysis of Mullā Ṣadrā’s political thought alongside the views advanced by proponents of the elective theory. The findings indicate that political legitimacy in Transcendent Theosophy is grounded in a coherent set of ontological, anthropological, and theological principles. In Mullā Ṣadrā’s view, legitimacy is understood through the framework of the hierarchy of divine authority (wilāyah), the principle of divine grace (luṭf), divine vicegerency (khilāfah), and the role of the Perfect Human (al-insān al-kāmil). Within this framework, the people’s role is primarily associated with the realization, acceptance, and effective functioning of political authority rather than its ultimate source.The study further demonstrates that evaluating the elective theory based on these Ṣadrian foundations reveals important theoretical differences, particularly regarding the relationship between legitimacy and public acceptance, the nature of vicegerency during the Occultation, and the interpretation of the principle of divine grace.These findings suggest that Transcendent Theosophy offers a distinctive account of political legitimacy that differs in significant respects from the assumptions underlying the elective theory of Wilāyat al-Faqīh. Consequently, the philosophical foundations developed by Mullā Ṣadrā provide a coherent framework for assessing contemporary debates on political legitimacy within Shiʿi political philosophy

کلیدواژه‌ها [English]

  • Transcendent Theosophy
  • Mullā Ṣadrā
  • Political Legitimacy
  • Wilāyat al-Faqīh
  • Elective Theory
  • Principle of Divine Grace (Luṭf)
  • Divine Vicegerency (Khilāfah)
امیدی، مهدی(1395)، فلسفه سیاسی متعالیه ملاصدرا بر اساس نظریه حرکت جوهری نفس، فصلنامه علمی - پژوهشی حکومت اسلامی، 21(3)، 143-172.
ایزدهی، سید سجاد(۱۳۸۷)، نظارت بر قدرت در فقه سیاسی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
برجی، یعقوبعلی(1385)، ولایت فقیه در اندیشه فقیهان، تهران: دانشگاه امام صادق (علیه السلام).
جوادی آملی، عبدالله(1387)، حکمت صدرایی و سیاست متعالیه: در نشستی با حضرت آیت‌الله جوادی آملی، پگاه حوزه، ش 247.
حائری یزدی مهدی(1994)، حکمت و حکومت، انگلستان: انتشارات شادی.
حسین علی، المنتظری(1415ق)، دراسات فی ولایة الفقیه وفقه الدولة الإسلامیة، ج 1 و ج 8، قم: نشرتفکر.
شاکرین، حمیدرضا(1389)، حکومت دینی، قم: دفتر نشر معارف.
شمس‌الدین، محمد مهدی(۱۴۱۲ق)، نظام الحکم و الإدارة فی الإسلام، بیروت: المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر.
صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (۱۳6۳)، ولایت فقیه، حکومت صالحان، تهران: نشر رسا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم ملاصدرا(1371)، عرفان و عارف نمایان، (ترجمۀ کتاب کسر اصنام الجاهلیۀ)، ترجمۀ محسن بیدارفر. تهران: نشر الزهرا(س). 
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم ملاصدرا(1380)، المبدأ والمعاد، قدمه و صححه السید جلالالدین الآشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم ملاصدرا(1383)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة، تصحیح و تعلیق غلامرضـا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. 
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم ملاصدرا(1387)، شرح اصول کـافی، تهـران: انتشـارات حکمـت اسـلامی صـدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم ملاصدرا(بی تا)، مبدإ و معاد، ترجمه احمد ابن محمد الحسینى اردکانى، به کوشش عبدالله نورانى، مرکز نشر دانشگاهى، تهران.
عصارنیا، ریحانه و حسینی شاهرودی،مرتضی(1401)، تبیین دیدگاه فلسفه سیاسی صدرایی در باب جایگاه مردم در حکومت، حکمت اسلامی, 9(شماره2 -پیاپی 33-تابستان 1401)، 53-71.
عصارنیا، ریحانه؛ مرتضی، حسینی شاهرودی(1401)، تبیین دیدگاه فلسفه سیاسی صدرایی در باب جایگاه مردم در حکومت، حکمت اسلامی، 9(شماره2-پیاپی 33)، 53-71.‎
کدیور، محسن(1380)، حکومت انتصابی، بازتاب اندیشه، 13(2)، 42-66. 
کواکبیان، مصطفی(1377)، جمهوریت، مشروعیت و مقبولیت، جمهوریت و انقلاب اسلامی(مجموعه مقالات)، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
لک زایی, شریف . (1404). خوانش جایگاه مردم در حکمت متعالیه: تحلیلی بر مبنای اسفار اربعه عقلیه. علوم سیاسی، 28(3)، 29-48.  doi: 10.22081/psq.2026.72878.3047
لک زایی، نجف(1378)، جایگاه سیاست در حکمت متعالیه، علوم سیاسی، 2(6)، 218-253.
مصباح یزدی، محمدتقی(۱۳۹۰)، نظریه سیاسی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
منصوری نوری، امیرحسین و اصابتی، میلاد(1403)، مفهوم‌شناسی نظام انقلابی از منظر حکمت متعالیه. فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی13(1)، 349-376.
امام خمینی، (۱۳۶۸، ۹ اردیبهشت). [نامه به آیتالله مشکینی]. در صحیفه امام (جلد ۲۱، صص. 284-285). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی(ره)، امام سید روح اﷲ( 1378)، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره) .
امام خمینی(ره)، امام سید روح اﷲ( 1380)، البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
واعظی، احمد، (1378)، حکومت دینی، تأملی در اندیشه سیاسی اسلام، قم: انتشارات مرصاد.