همگرایی و واگرایی وجودشناسی فلسفه اسلامی و الهیات پدیدارشناختی مسیحی در مساله شناخت خدا (مطالعه موردی: ملاصدرا و ژان لوک ماریون)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه مبانی نظری و اخلاق اسلامی، دانشکده معارف واندیشه اسلامی دانشگاه تهران،

چکیده

این مقاله به مقایسه تطبیقی شناخت خدا و وحی الهی در فلسفه ملاصدرا فیلسوف مسلمان ایرانی و ژان لوک ماریون فیلسوف و الهی‌دان فرانسوی می‌پردازد. هدف از نگارش مقاله درک میزان همگرایی (تأکید بر تجربه بی‌واسطه و نفی تقلیل‌گرایی عقلانی)، واگرایی‌ها (رویکرد متافیزیک وجودمحور در برابر رویکرد پدیدارشاختی غیرمتافیزیکی) و امکان گفت‌وگوی سازنده میان فلسفه اسلامی و الهیات پدیدار شناختی مسیحی معاصر در مباحث وجود شناختی است. روش تحقیق در این پژوهش تطبیقی-تحلیلی است و طی آن با تکیه بر متون اصلی حکمت متعالیه، آثار اصلی ماریون و پژوهش‌های ثانویه، مفاهیمی چون «اصالت وجود»، « تشکیک وجود»، «تجلی»، «علم حضوری» در ملاصدرا و «داده‌شدگی»، «پدیدار اشباع‌شده» و «نقد آنتوتئولوژی» در ماریون بررسی می‌شود. یافته‌های تحقیق را در موارد زیر می‌توان دید: 1) ملاصدرا خدا را «وجود محض» و مبدأ تجلیات می‌داند، اما ماریون خدا را فراتر از هر مقوله وجودی تعریف می‌کد. 2) هر دو بر تجربه بی‌واسطه خدا تأکید دارند: ملاصدرا از راه «علم حضوری معلول به علت» و ماریون از طریق «پدیدار اشباع‌شده». ۳) هر دو نفی تقلیل‌گرایی عقلانی را دنبال می‌کنند؛ ملاصدرا در چارچوب متافیزیک وجود و ماریون با نقد آنتو-تئولوژی. 4) مفاهیمی چون «تجلی» و «داده‌شدگی» ظرفیت بازخوانی دوسویه دارند و امکان گفت‌وگوی سازنده را فراهم می‌آورند. نتیجه تحقیق تائید این نکته  است که چنین مقایسه‌هایی نه تنها به درک عمیق‌تر از شناخت خدا و تجربه دینی کمک می‌کند، بلکه پتانسیل غنی‌ گفتگوهای بین فرهنگی بین سنت‌های اسلامی و مسیحی و ارائه یک سیستم مشابه از متافیزیک و پدیدارشناسی را درپی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Convergence and Divergence of Ontology of Islamic Philosophy and Christian Phenomenological Theology on the Problem of Knowing God (Case Study: Mulla Sadra and Jean-Luc Marion)

نویسنده [English]

  • Hussein Rahnamaei
Assistant Professor, Department of Theoretical Foundations and Islamic Ethics, Faculty of Education and Islamic Thought, University of Tehran, Iran
چکیده [English]

This article presents a comparative study of the knowledge of God and divine revelation in the philosophies of Mulla Sadra and Jean-Luc Marion. It examines the convergences and divergences between these two thinkers concerning the possibility of knowing God, the nature of divine manifestation, and the role of immediate experience in religious cognition. Furthermore, it explores the possibility of establishing a constructive dialogue between Islamic philosophy and contemporary Continental phenomenology despite their different metaphysical and theological backgrounds. Method: The research adopts a comparative-analytical method based on the primary works of Mulla Sadra and Jean-Luc Marion, together with relevant secondary literature. It comparatively analyzes the concepts of presential knowledge (al-'ilm al-ḥuḍūrī), divine manifestation (tajallī), and the primacy of existence in Mulla Sadra's philosophy alongside Marion's notions of givenness, saturated phenomenon, and revelation. Findings: The findings indicate that both philosophers reject reducing the knowledge of God to purely conceptual or representational thinking and instead emphasize the immediacy of divine disclosure. However, they develop this shared concern from different philosophical perspectives. Mulla Sadra interprets divine knowledge within a metaphysical framework grounded in the primacy of existence and the reality of manifestation, whereas Marion explains revelation phenomenologically as a saturated phenomenon that exceeds conceptual determination. This comparison demonstrates that, despite their methodological differences, both approaches offer significant insights into the relationship between transcendence, manifestation, and religious experience, thereby providing a fruitful basis for comparative philosophical inquiry. Conclusion: The study concludes that the comparison of Mulla Sadra's Transcendent Philosophy and Marion's phenomenology contributes to a deeper understanding of the knowledge of God by clarifying both their common concerns and their fundamental differences. It also highlights the potential for a meaningful philosophical dialogue between Islamic philosophy and contemporary Continental thought, enriching comparative philosophy of religion and expanding contemporary discussions of divine revelation and religious experience.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Phenomenology
  • Transcendental Theosophy
  • Jean-Luc Marion
  • Knowledge of God
  • Mulla Sadra
بیات، زکیه؛ سنائی، علی؛ حمزئیان عظیم. (۱۴۰۲). بررسی مقایسه‌ای دیدگاه احمد غزالی و ژان لوک ماریون درباره عشق. الهیات تطبیقی،14(29)، ۶۹-۸۴.
ارحمی، مختار و سعید گراوند و منصور ایمانپور. (1403).تبیین فلسفی مسأله «وصول به حق» در حکمت متعالیه، دو فصلنامه علمی هستی وشناخت،10(1)، 228-209.
اسلتمن، جنی. (1382). اعتماد کورکورانه یا ایمان آگاهانه، ؛ ترجمه: رضوی، سیدکمال؛ پژوهش‌های ارتباطی، 10(35)، ص 115 - 130
اکبریان، رضا و امامی نائینی. (۲۰۱۱). بررسی ابداعات ملاصدرا در حکمت عملی و نتایج آن بر شأن آدمی.  حکمت و فلسفه، ۷(۱)، ۴۵-۶۰
بنسون، ب. ا. (۱۳۹۵). ژان لوک ماریون مرزهای منطق را محک می‌زند (ترجمه‌شده). خردنامه، ۱۶، ۱-۸.
جعفری ولنی، علی اصغر و فائزه بنی خزاعی. (1401). جریانشناسی مفهوم«رؤیت»حق تعالی وبازتاب آن درحکمت متعالیه، فلسفه دین، 19(4)، 511 -529.
جوادی آملی، عبدالله. (1387). تفسیر موضوعی قرآن کریم: توحید در نظام الهی. قم: مرکز نشر اسراء.
حسینی شاهرودی، سیدمرتضی؛ سلحشور سفیدسنگی، زهره (۱۳۹۳). علم حضوری از دیدگاه سهروردی و ملاصدرا. دوفصلنامه علمی‑پژوهشی حکمت صدرایی، 2(2)، ۲۳‑۳۳.
حقی، علی و مدائن، محمد امین. (1392). وجوه اشتراک و شباهت در دیدگاه‌های معرفت‌شناختی ملاصدرا و هوسرل. آموزه‌های فلسفه اسلامی، ۸(۱۲)، ۲۳-۳۸
خیاط زنجانی، محمد و محمدی، میثم. (1398). متدلوژی ملاصدرا در تحقیقات علوم انسانی. پنجمین کنفرانس ملی علوم انسانی و مطالعات مدیریت، سیویلیکا. دسترسی شهریور 1404
ذکاوتی قراگوزلو، علی. (۱۳۷۸). سیری در نقد افکار ملاصدرا در چهار قرن اخیر. آیینه پژوهش، 10(۵۷)، ۴۵-۶۰.
رسولی‌پور، رسول؛ یونسی، آریا. (۱۳۹۵). ژان لوک ماریون مرزهای منطق را محک می‌زند. خردنامه،16، ص1-8.
سنائی علی، خادمی، سمیه. لوا. بازتاب عرفان دیونوسیوس مجعول در اندیشه ماریون: گذار از هستی‌شناسی آنالوژیک آکویناس به پدیدار شناسی عشق، پژوهش‌های هستی شناختی، 10(۲۰)، 29-1
 سنائی، علی. (1395). تحلیل مواجهه الهیات تومیستی ژیلسون و ماریون با وجودشناسی هایدگر؛ مجله پژوهش‌های هستی شناختی، 5(10)، 70-50
صلواتی، عبدالله. (1398). ارزیابی ساختار انتوتئولوژیکی متافیزیک در حکمت سینوی با نگاهی به تلقی هایدگر و ماریون از انتوتئولوژی؛ دوفصلنامه حکمت سینوی، 23(61)، 173-190.
طباطبایی، محمدحسین. (1386). بدایه الحکمة، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
طباطبایی، محمدحسین. (1390). نهایة الحکمة. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
کدیور، محسن و خوشدل روحانی، مریم. (۱۳۸۵). نقش اصالت و تشکیک وجود در نظریه حرکت جوهری. فلسفه (دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز)، ۳(۷)، ۴۵-۶۷.
محبتی، مریم؛ کهنسال، علیرضا. (1403). تجلی وجود مطلق در آیینه خلقت از منظر ملاصدرا،آیین حکمت،11(12)، 97-112
مطهری، مرتضی.1389. مجموعه آثار، تهران: صدرا
ملاصدرا، صدرالدین محمد. (۱۳۶۰). اسرارالآیات (م. خواجوی، مصحح). تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا، صدرالدین محمد. (۲۰۰۳). مفاتیح الغیب. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی
ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1366). شرح اصول کافی. تصحیح محمد خواجوی. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1373). تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار.
ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1399). المبدأ والمعاد. ویرایش و مقدمه سید جلال‌الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب
ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه. قم: دار احیاء التراث العربی.
ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1360). شواهد الربوبیه، تصحیح سید جلال آشتیانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.