جستاری در مراتب و ارکان ادراک در خانه‌های تاریخی مبتنی بر حرکت جوهری ملاصدرا (نمونه موردی: خانه‌های حاج مصور الملکی، زوولیان و داوید اصفهان)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران

2 گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

چکیده

هدف اصلی پژوهش حاضر، که در قالب یک مطالعه موردی بر روی خانه‌های تاریخی صورت می‌گیرد، «تبیین چگونگی وقوع سیر ادراکی از مرتبه حسی به مراتب بالاتر ادراک در کالبد این بناها و شناسایی عوامل کلیدی تأثیرگذار بر این فرآیند» است و روش آن، توصیفی-تحلیلی و موردپژوهی اسـت. در ادبیات پژوهشی، به واسطه تحلیل متون فلسفی و با تکیه بر نظریه حرکت جوهری ملاصدرا، مراتب ادراکی و اقسام حرکتی تبیین شده و مورد واکاوی قرار گرفته ‌است؛ در نهایت، با دیدی تفسیری و از طریق موردپژوهی، جایگاه حرکت در مراتب ادراکی سه خانه تاریخی اصفهان، مورد بررسی قرار گرفته اسـت. نتایج آن نشان می‌دهد که علاوه بر مساجد، در سه خانه تاریخی اصفهان، فضاهای معماری، پتانسیل ارتقای وجودی دارند و حرکت ناظر در آنها سه نوع حرکت بصری، فیزیکی و ذهنی را تجربه می‌کند. این حرکات در قالب چهار رکن "مکث" (فضای ورودی، شروع حرکت بصری)، "انتقال" (هشتی و دالان، شروع حرکت فیزیکی)،"وصل" (حیاط، زمینه‌ساز ادراک خیالی و عقلی) و "وحدت" (فضاهایی مانند حوضخانه و تالار) سازماندهی می‌شوند و ادراک ناظر را هم‌سو با مراتب ادراکی ملاصدرا از حسی به خیالی و سپس عقلی هدایت می‌کنند. حضور نور در انتهای دالان، محرک شروع حرکت ذهنی است. تفاوت در نشانه‌ها و اوج حرکت ذهنی در فضاهای مختلف (مانند مساجد و خانه‌ها) نشان‌دهنده تناسب طراحی با کارکرد اصلی هر فضا است، اما اصل سیر سلوک ادراکی (ارتقا از حس به عقل) در همه آنها مشترک باقی می‌ماند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

levels and pillars of perception in historical houses based on Mulla Sandra’s Substantial Motion (Case study: Haj Mosavver-ol-Molki, Zovelian and David houses in Esfahan)

نویسندگان [English]

  • Zahra Shahihagh 1
  • Parisa Hashempour 2
  • Minou Gharehbaghlou 1
1 Department of Architecture , Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran
2 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran
چکیده [English]

The objective of the present research, which is carried out as a case study on historical houses, is “to explain how the perceptual progression from the sensory level to higher levels of perception occurs within the fabric of these buildings, and to identify the key factors influencing this process.” The research method is descriptive-analytical and based on case study research. Within the scholarly literature, philosophical texts have been examined with reference to Mulla Sadra’s doctrine of substantial motion, thereby clarifying the gradations of perception and the varieties of motion. Building on this interpretive foundation, the study investigates the role of motion across the perceptual stages manifested in three historic houses of Isfahan. The findings reveal that, alongside mosques, the architectural spaces of these historic residences possess the capacity to foster existential elevation, wherein the observer undergoes three interrelated forms of motion: visual, physical, and mental. These movements are structured within four interconnected stages: Pause, Transition, Union, and Unity. This spatial organization directs the observer’s perceptual journey in accordance with Mulla Sadra’s epistemological hierarchy, progressing from sensory to imaginative and ultimately to intellectual apprehension. The presence of light at the end of the corridor functions as a catalyst for initiating mental motion. Variations in symbolic cues and the intensity of mental experience across different settings demonstrate the congruence of architectural design with the primary function of each space. Nevertheless, the essential trajectory of perceptual progression—an ascent from sense to intellect—remains a shared and unifying principle across all examined cases.

کلیدواژه‌ها [English]

  • movement
  • perceptual levels
  • material movement
  • Mulla Sadra
  • historical houses of Esfahan

مراجع

احمدی، فرهاد. (1391). فصل و وصل در معماری سنتی ایران، فصلنامه کیمیای هنر، 1(3)، 131-135.
اردلان، نادر.، و بختیار، لاله. (1390)، حس وحدت (سنت عرفانی در معماری ایرانی). ترجمه حمید شاهرخ. تهران: خاک.
ارشدریاحی، علی و واسعی، صفیه. (1390). ارتباط مراتب وجود با مراتب ادراک از نظر ملاصدرا. جستارهایی در فلسفه و کلام (مطالعات اسلامی)، 43(86/2)، 9-45.
اسلام‌پور، شیما؛ میرریاحی، سعید و حبیب، سوزان. (1400). در جست‌وجوی معنای خانه: تبیین مؤلفه‌های کالبدی تجلی‌بخش معنا با استفاده از مفاهیم نظری پدیدارشناسی مطالعۀ موردی: خانه‌های حیاط‌دار همدان. باغ نظر, 18(105)، 79-92.
امینی، مهدی. (1394). ادراک حسی زیبایی از دیدگاه ملاصدرا و تبیین آن به عنوان معقول ثانی فلسفی. فصلنامه کیمیای هنر، پژوهشکده هنر، 4(15)، 83-97 .
آصفی، مازیار، شجاری، مرتضی و سلخی خسرقی، صفا. (1396). حرکت تکاملی نفس آدمی در فضای مسجد برمبنای آرای ملاصدرا (نمونه موردی مسجدکبود تبریز)، فصلنامه کیمیای هنر، 6 (22).
بلالی اسکویی، آزیتا؛ شجاری، مرتضی؛ حیدری ترکمانی، مینا و موسوی شربیانی، سید جلال. (1401). بررسی تجلی وحدت در مسجد امام اصفهان براساس آراء ابن عربی. حکمت معاصر، 13(1)، 29-59.
بمانیان، محمدرضا.، و عظیمی، سیده فاطمه. (1395). انعکاس معانی منبعث از جهان بینی اسلامی در طراحی معماری. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 1(2)، 39-48.
بنی‌اسدی باغمیرانی، مهدی؛ حسینی، بهشید و شاهچراغی، آزاده. (1401). تبیین سیر ادراکی در مساجد عصر صفوی، از ماده تا معنا مبتنی بر آرای ملاصدرا (موردپژوهی: مسجد امام و مسجد شیخ لطف‌الله). دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی، 11(2)، 163-178.
بنی‌اسدی باغمیرانی، مهدی؛ حسینی، سید بهشید و شاهچراغی، آزاده. (1401). جستاری در مراتب ادراکی مسجد_مدرسه آقا بزرگ کاشان، براساس نظریه حرکت جوهری ملاصدرا. حکمت معاصر، 13(2)، 63-87.
بهاروند, لیلا؛ صافحیان، محمد و عبایی کوپایی، محمود. (1401). حرکت جوهری و تجسم اعمال از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی. ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، 5(12)، 2354-2365.
تمیمـی، مجید.، و فـرامـرز قراملـکی، احـد. (1400). چیستی معرفت نفس در فلسفه صدرالمتألهین. دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی، 1(2)، 53-65.
حسینی شاهرودی، سیدمرتضی؛ اسکندری، زهرا. (1396). بررسی تطبیقی فاعلیت ذهن در فرایند ادراک از دیدگاه ملاصدرا و هوسرل. دوفصلنامه حکمت صدرایی، 1(2)، 75-86 .
خانی، ابراهیم.، و فرقانی، محمدکاظم. (1391). تبیینی جدید از حرکت جوهری بر اساس علم ذاتی طبایع. حکمت معاصر، 4(1)، 51-64.
دامیار، زینب؛ زارع، لیلا؛ طلایی، آویده و مختاباد، سید مصطفی. (1402). ادراک معانی و عوامل معناساز خانه‌های سنتی دورۀ قاجار یزد با رویکرد نشانه‌شناسی فرهنگی. گردشگری فرهنگ، 4(14)، 6-17.
ساجدی، علی محمد. (1389). معرفت‌النفس از رهگذر پیوند میان عقل و فطرت و دین از دیدگاه صدرالمتألهین. فصلنامه جاویدان خرد، (10) ،5-28 .
سلیمانی دره‌باغی، فاطمه. (1398)، مقایسه کارکردهای عقل از منظر ملاصدرا با کارکردهای عقـل در قرآن، دوفصلنامه حکمت معاصر،10 (2).
سلیمانی شیجانی، زینب، خاکپور، مژگان و رئـیس سـمیعی، محمدمهـدی (1393)، بـازنگری اصـول و اهداف معماری معاصر ایرانی با استفاده از نظرگاه فکری ملاصدرا،  فصلنامه نقش‌جهان، 4(1).
شجاری، مرتضی؛ سلخی خسرقی، صفا و آصفی، مازیار. (1396). حرکت تکاملی نفس آدمی در فضای مسجد بر مبنای آرای ملاصدرا (نمونه موردی: مسجد کبود تبریز). کیمیای هنر. ۶ (۲۲)، ۷۵-۸۸.
شجاری، مرتضی؛ سلخی خسرقی، صفا و آصفی، مازیار. (1397). مراتب ادراک فضای سیال در مسجد جامع تبریز؛ با نگاهی به مفهوم حرکت در آراء ملاصدرا. حکمت معاصر، 9(2)، 157-179.
عزیزی، رامین.، و ابراهیمی، حسن. (1397). رابطه نفس و قوا از دیدگاه ملاصدرا و آقا على زنوزی، پژوهش‌های فلسفی، دانشگاه تبریز، 12(32)، 94-109 .
عسگری، علی؛ فتحی، راضیه. (1401). نقش ابزارهای طراحی در کیفیت ایده‌پردازی و ارائۀ طرح‌های معماری. باغ نظر، 19(113)، 87-104.
قانعی، محمدرضا و شیخ السلام، علی. (1402). نقد، نظریه‌پردازی و پژوهش در معماری، مرمت، احیا، طراحی و معماری داخلی با رویکرد انسان دوستانه، هنر معماری، 69.
کلانتری، مائده.، و سعدوندی، مهدی. (1400). تشکیک در منشأ شباهت آثار هنرهای اسلامی (براساس آراء ملاصدرا). فصلنامه آرمانشهر، (147)، 30-156.
کیانی، غلامرضا.، و مدنیان، مینا. (1394). خانه استاد مصورالملکی «خانه نقاشی اصفهان». همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران.
گنجور، مهدی؛ صادقی حسین‌آبادی، مجید؛ بیدهدندی، محمد؛ رحیم‌پوهر، فروغ ‌السادات. (1394). تأثیر نظریه «حرکت جوهری» بر اندیشه کلامی ملاصدرا. خردنامه صدرا، 4 (4)، 57-57.
مختاری، محمدحسین. (1399). بررسی ادراک حسی از دیدگاه ارسطو و ملاصدرا. فصلنامه خردنامه صدرا، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 20(3)، 31-40 .
ملاصدرا (1981). الحکمه‌المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ج1 و2 و3 و،8 قم: طلیعه نور.
مهدوینژاد، محمدجواد.، و ناگهانی، نوشین. (1390). تجلی مفهوم حرکت در معماری معاصر ایران، مطالعات شهرایرانی-اسلامی، 2(3)، 22-34.
نتاج، محمدابراهیم. (1393). نقش خیال در مکاشفات صوری از دیدگاه سهروردی و صدرا، فصلنامه جاویدان خرد، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 11(21)، 183-204.
نوایی، کامبیز.، و حاجی قاسمی، کامبیز (1377)، گنجنامه مساجد اصفهان، دفتر دوم، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
 
 

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 07 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 30 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش: 01 خرداد 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار