نقد و بررسی نظریه استعاره مفهومی در علوم‌شناختی، با تأکید بر دیدگاه حکمت متعالیه ملاصدرا

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

3 دانشیار، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران

10.30473/pms.2026.78621.2213

چکیده

چگونگی تبیین منشأ و مراتب شناخت از مسائل بنیادین معرفت‌شناسی است. نظریه استعاره مفهومی با تأکید بر نقش تجربه‌های حسی و بدنی در شکل‌گیری مفاهیم انتزاعی، تبیینی نوین از فرایندهای شناختی ارائه می‌دهد؛ بااین‌حال، کفایت آن در تبیین مفاهیم بنیادین فلسفی محل تأمل است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، نظریه استعاره مفهومی را در پرتو مبانی معرفت‌شناختی حکمت متعالیه ارزیابی می‌کند و به این پرسش می‌پردازد که آیا این نظریه توان تبیین تمامی مراتب شناخت و مفاهیمی چون وجود، علم و حقیقت را دارد و می‌تواند از خطاهای شناختی مصون بماند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظریه استعاره مفهومی، با تکیه بر نگاشت‌های مفهومی، در تبیین بخش مهمی از شناخت‌های تجربی و زبانی کارآمد است؛ اما در تبیین مراتب عالی ادراک و مفاهیم بنیادین فلسفی با محدودیت‌های تبیینی روبه‌روست و اتکای آن به سازوکارهای مفهومی می‌تواند زمینه برخی خطاهای شناختی را فراهم آورد. در مقابل، حکمت متعالیه با تفسیر معرفت به‌مثابه نحوه‌ای از وجود و تبیین مراتب ادراک در چارچوب سیر استکمالی نفس، افقی فراتر از بازنمایی‌های مفهومی ارائه می‌کند و می‌تواند چارچوبی فلسفی برای تکمیل و تعمیق تحلیل‌های نظریه استعاره مفهومی فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Examination of Conceptual Metaphor Theory in Cognitive Science, with Emphasis on Mullā Ṣadrā's Transcendent Theosophy (al-Ḥikma al-Mutaʿāliyah)

نویسندگان [English]

  • Nahid Sookhtanloo 1
  • shahnaz Shayanfar 2
  • mahnaz Amirkhani 3
1 PhD Student in Transcendent Theosophy, Department of Philosophy and Islamic Wisdom, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Philosophy and Islamic Wisdom, Faculty of Theology
چکیده [English]

Abstract



Explaining the origin and hierarchical levels of cognition has long been one of the central concerns of epistemology. Conceptual Metaphor Theory (CMT), by emphasizing the role of embodied and sensory experience in the formation of abstract concepts, offers a novel account of cognitive processes. Nevertheless, its adequacy in explaining fundamental philosophical concepts remains open to critical examination. This study employs an analytical–critical approach to evaluate CMT in light of the epistemological foundations of Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah). It investigates whether CMT is capable of accounting for all levels of cognition and for such fundamental concepts as being, knowledge, and truth, while remaining free from cognitive error. The findings indicate that although CMT effectively explains a substantial range of experiential and linguistic cognition through conceptual mappings, it encounters significant explanatory limitations when addressing higher levels of cognition and fundamental metaphysical concepts. Its strong reliance on conceptual mappings may also give rise to certain cognitive biases and errors. By contrast, Mullā Ṣadrā's epistemology, which conceives knowledge as a mode of being and explains cognition within the framework of the soul's existential perfection, provides a broader ontological perspective that extends beyond conceptual representations. Accordingly, Transcendent Philosophy offers a robust philosophical framework for complementing and deepening the explanatory scope of Conceptual Metaphor Theory.

کلیدواژه‌ها [English]

  • mind
  • cognition
  • levels of perception
  • conceptual metaphor
  • Mullā Ṣadrā

براتی، م. (۱۳۹۷). بررسی و ارزیابی نظریه استعاره مفهومی. (شماره ۶۱)، ۱۵–۴۸. 22075/jlrs.2018.11867.1054
فنایی اشکوری، ع. (۱۳۸۹). بررسی و تحلیل نظریه اتحاد عاقل و معقول. فصلنامه ذهن، (۵)، ۴۵–۶۴.
فوگلی، ال.، و ویلسون، آر. ای. (۲۰۱۳). شناخت بدنمند.
جانسون، م. (۱۳۹۸). ذهن استعاری: استعاره و معنا در زبان و تفکر (ترجمه ع. اسکندری). نشر مرکز.
کووچش، ز. (۱۳۹۴). نظریه استعاره مفهومی گسترش‌یافته (ترجمه ح. رضایی و م. عباس‌پور). لوگوس.
لیکاف، ج. (۱۹۹۳). نظریه معاصر استعاره. در دی. گی‌رتس (ویراستار)، زبان‌شناسی شناختی: خوانش‌های بنیادین (پژوهش‌های زبان‌شناسی شناختی، جلد ۳۴، صص. ۱۸۵–۲۳۸). موتون دو گرویتر.
لیکاف، ج.، و جانسون، م. (۱۳۹۵). استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم (ترجمه ح. آقاابراهیمی). نشر علم.
لیکاف، ج.، و جانسون، م. (۲۰۰۳). استعاره هایی که با آنها زندگی می کنیم (ویرایش تجدید نظر شده). انتشارات دانشگاه شیکاگو
مصباح یزدی، م.-ت. (2002). آموزش فلسفه [تدریس فلسفه] (جلد 2، چاپ دوازدهم). مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)).
مرادیان، م.ر.، خزایی، س.، و رمضان زاده، ع. (1393). تبیین وجودی زبان در حکمت متألیه ملاصدرا و نصبت ان باحرکت جوهری و عقل قابل [تبیین وجودی زبان در حکمت متعالیه ملاصدرا و حکمت ماهوی آن]. مطالعات هستی شناسی، (25). )به فارسی).
پورعبدالله، ن (1396). استعاره مفهومی و زبان ذهن: از نظریه تا کاربرد در آموزش و تفکور [استعاره مفهومی و زبان ذهن: از نظریه تا کاربرد در تعلیم و تربیت و اندیشه]. تهران: انتشارات سمت. )به فارسی).
شیرازی، م.ب. هـ (صدرالمتألهین). (1981). الحکمه المتعلیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (9جلد). بیروت: دارالهیاء التراث. )به فارسی).
شیرازی، م.ب. هـ (صدرالمتألهین). (1984). مشاعر. انتشارات طهوری، تهران. )به فارسی).
شیرازی، م.ب. هـ (صدرالمتألهین). (2001). الحکمه المتعلیه فی الاسفار الاربعه (جلد 2 و 8 و 9 با یادداشت های سبزواری، تصحیح، تحقیق و معرفی ع. ر.رشاد، زیر نظر س.م. خامنه ای). بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران. )به فارسی).
شیرازی، م.ب. هـ (صدرالمتألهین). (2004). الحکمه المتعلیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (جلد 3، 6 و 8؛ تصحیح و تحقیق م. خوانساری، چاپ دوم). قم: مؤسسه انتشارات اسلامی. )به فارسی).

زرگر، ن (1393). تقدوم فراینده های شناختی بر زبان در باطله زبان ملاصدرا [اولویت فرآیندهای شناختی بر زبان در فلسفه زبان ملاصدرا]) به فارسی). https://doi.org/10.22059/jop.2015.54163


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 27 مهر 1405
  • تاریخ دریافت: 12 شهریور 1405
  • تاریخ بازنگری: 13 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش: 27 مهر 1405